InterviewAdam-Regisseur Maryam Touzani

Een ongehuwd zwangere vrouw kan in Marokko geen kant op, zag regisseur Maryam Touzani van dichtbij

Nisrin Erradi als Samia in Adam.

Bij de ouders van Maryam Touzani in Tanger klopte zeventien jaar geleden een ongehuwde zwangere vrouw aan. Ze was radeloos. Touzani baseerde er haar regiedebuut op: Adam 

De kiem voor het regiedebuut van de Marokkaanse regisseur Maryam Touzani werd zeventien jaar geleden al gelegd, met een klop op de deur van haar ouderlijk huis in Tanger. Daar stond een onbekende, jonge en radeloze vrouw. Gevlucht uit haar dorp, zonder iemand in te lichten over haar zwangerschap. Ze was ongehuwd en daarom strafbaar voor de Marokkaanse wet; maandenlang zwierf ze al rond. Naar een ziekenhuis gaan was geen optie, dan zou onmiddellijk de politie worden ingeschakeld.

‘Mijn ouders besloten haar binnen te laten’, zegt de 40-jarige Touzani eerder dit jaar bij de Nederlandse voorpremière van haar drama Adam, een van de publieksfavorieten op het International Film Festival Rotterdam. ‘Ik was zelf begin twintig. We wisten dat ze, als we haar lieten gaan, waarschijnlijk ergens op straat zou bevallen. Misschien werd de baby weggegooid of weggegeven, of verkocht. Dus we lieten haar de laatste maanden van haar zwangerschap bij ons inwonen.’

De vertwijfeling van de vrouw, die eerst zo min mogelijk over haar zwangerschap sprak, bang leek om van de vrucht te gaan houden, maakte diepe indruk op Touzani, die ongeveer van dezelfde leeftijd was. ‘Ze probeerde haar gevoelens voor het kind af te knijpen omdat ze wist dat ze het niet kon houden, maar het moederinstinct is zoiets sterks. Ze werd verscheurd. Als ze het beste wilde voor het kind, móést ze het afstaan voor adoptie.’

‘Ode aan de wilskracht’
Recensent Pauline Kleijer over Adam: ‘De twee vrouwen kunnen niet ontsnappen aan hun omstandigheden, maar weten ze met veel geduld in de goede richting te buigen. Dat maakt Adam tot een ode aan de wilskracht’, 

Als buitenechtelijk kind zou het geen identiteit hebben voor de wet. Tegenwoordig is dat iets verbeterd, zegt de regisseur. ‘Maar nog niet veel. Nog steeds kun je uit de papieren van zo’n kind opmaken dat het geen vader heeft. Woeld lahram, noemen ze dat (vrij vertaald: hoerenzoon, red.). Dat is het ergste wat je kan overkomen in Marokko.’

In Adam, vanaf deze week te zien in de Nederlandse bioscoop, klopt een in precies dezelfde situatie verkerende onbekende jonge vrouw op de deur. Alleen woont daar geen echtpaar, maar slechts een weduwe met haar 8 jaar oude dochtertje. Abla, de vrouw die opendoet (actrice Lubna Azabal, uit Paradise Now) runt een bakkerijtje in Casablanca en ziet zich als alleenstaande vrouw ook ingesnoerd en gehinderd door patriarchale wetten en gewoonten. ‘Na het overlijden van haar man is Abla’s plaats in de samenleving veranderd’, zegt Touzani. ‘Zo is dat nog steeds in Marokko. Veel mannen achten haar ‘beschikbaar’, want ze heeft geen man in huis.’

Al voor Adam in wereldpremière ging op het filmfestival van Cannes werd Touzani beschouwd als een van de prominente gezichten van de Marokkaanse cinema, die al een aantal jaren internationaal floreert. Ze was coscenarist van Much Loved, het veelbesproken – en in Marokko verboden – realistische prostitutiedrama uit 2015, dat werd geregisseerd door haar echtgenoot Nabil Ayouch. Ook schreef ze mee aan het scenario voor diens mozaïekpamflet Razzia uit 2017, waarin ze zelf een rebelse en onderdrukte Marokkaanse vrouw speelde.

‘Het verhaal van die vrouw die ooit bij ons aanklopte is altijd wel in me blijven spoken’, zegt ze, rap pratend en fier rechtop aan een tafeltje in het Rotterdamse zalencentrum De Doelen. ‘Maar toen ik zelf zwanger werd, knapte er iets. Toen ik het kind voelde bewegen in mijn buik, moest ik steeds weer denken aan haar: zij voelde dat ook allemaal, maar ze vocht ertegen. Gekmakend moet dat zijn geweest: je voelt het trappelen, maar je wilt jezelf niet toestaan liefde te voelen. Ik begon erover te schrijven tijdens mijn zwangerschap. Hoe het toen was: ik was ook meegegaan op de dag dat ze haar kind afstond. En ik heb nog wat foto’s voor haar gemaakt, van haar en de pasgeboren baby. Eerst wilde ze dat niet, later vroeg ze me er zelf om. Daarna vertrok ze, mijn ouders respecteerden haar anonimiteit en vroegen niet naar details – waar ze nu is en hoe het met haar gaat, dat weten we niet. Wat ik eerst als herinneringen en overpeinzingen van die tijd opschreef, groeide geleidelijk uit tot een filmscenario.’

Ook zeventien jaar later is de positie van de ongehuwde zwangere vrouw nog zeer penibel in Marokko. ‘Als ze zich in het ziekenhuis meldt, zullen ze daar nog steeds de politie inlichten. Die zal haar niet meer meteen meenemen naar de gevangenis, maar ze wordt nog wel ondervraagd. De meeste moeders zijn daarom nog steeds te bang om naar een ziekenhuis te gaan. Seks buiten het huwelijk is illegaal, daar komt het op neer. Dus als je een kind krijgt, is dat het ultieme bewijs van je veronderstelde zonde. Of je naar de gevangenis moet, hangt van de rechter af.’ 

Anders dan Much Loved werd Adam door de Marokkaanse autoriteiten wel geschikt bevonden voor vertoning in de bioscopen. ‘Er is iets gaande in Marokko, dat zag je ook aan het proces van Hajar Raissouni (de kritische journalist die werd beschuldigd van buitenechtelijke seks en het ondergaan van een abortus, maar vorig jaar onder druk van protesten gratie kreeg van de Marokkaanse koning). Het heeft de wet niet veranderd: er zitten nog heel veel vrouwen achter de tralies. Maar Raissouni werd verdedigd door de burgermaatschappij, door een nieuwe generatie vrouwen die niet wil meebuigen, die zich laat horen. 

‘Het is ook een volstrekt schizofrene situatie, in Marokko. De gemiddelde leeftijd waarop mensen trouwen is nu zo’n 27 jaar, maar zeker in de stad heeft iedereen voor die tijd al seks. Zij zijn afhankelijk van de rechter, als ze worden gepakt. En wetten veranderen is belangrijk, maar soms worden die veranderde wetten niet of nauwelijks toegepast, dan zijn het valse overwinningen. Uiteindelijk moet de mentaliteit veranderen, de perceptie van mensen in de samenleving. Sociale druk weegt het allerzwaarst.’

Abla (Lubna Azabal) en Samia (Nisrin Erradi) in Adam.

In Adam blijkt de zwangere vrouw, Samia, een aanwinst voor de eenvrouwsbakkerij van weduwe Abla; zij weet hoe ze traditionele rziza kan maken, heerlijke maar zeer bewerkelijke sliertjespannekoekjes. ‘Mijn film gaat over overdragen, dat wat je doorgeeft van de ene generatie op de andere. Samia heeft het geleerd van haar grootmoeder en draagt het nu over aan de dochter van Abla. Dat is iets moois. Het maken van rziza maakt voor mij deel uit van ons cultureel erfgoed, onze Marokkaanse identiteit; de kunst gaat verloren doordat mensen er in een samenleving die sneller en sneller gaat geen tijd meer voor hebben. 

‘Maar zoals je sommige zaken uit het verleden wilt beschermen, ook uit nostalgische gevoelens, zul je andere dingen moeten bevragen en veranderen. Dat iets traditie is, maakt het nog niet heilig. Wat draag je over aan je kinderen? Om die vraag gaat het. En ik geloof dat vrouwen het hart zijn van die overlevering.’

Meer dan mannen, vindt ze? ‘In sommige opzichten wel, ja. In traditionele samenlevingen, zoals die van mij, brengen vrouwen meer tijd door met hun kinderen. En bij de waarden die ze overdragen zijn sommige ook niet per se positief. Als een vrouw haar dochter laat opstaan om de tafel af te ruimen, maar nooit haar zoon, omdat het nu eenmaal zo hoort, omdat altijd zo is geweest... Nee! Die jonge jongens zullen de mannen van morgen zijn. Dat is waarom ik van Adam, de baby in de film, een jongetje heb gemaakt. Hij is de man van straks, we moeten nadenken over wat we hem willen bijbrengen.’

Touzani heeft geprobeerd in contact te komen met de vrouw die zoveel jaar geleden bij haar ouders aanklopte. ‘Ik heb een heel persoonlijke brief aan haar geschreven, in het Arabisch en het Frans, en die in een grote krant laten publiceren. Als ze hem niet onder ogen krijgt, hoop ik dat ze wel ooit de film ziet. En dat ze dan zal weten dat ik haar nooit ben vergeten. Ik hoop dat ze voelt dat áls deze film iets verandert, zij daar aan bijdroeg. Ze heeft haar zoon nooit gezien. Maar misschien verzacht het de pijn een beetje.’

Het ergste wat er kan gebeuren

Regisseur Maryam Touzani (40), over het onderwerp van haar Marokkaanse drama Adam: ‘Zwanger raken wanneer je niet getrouwd bent, wordt in Marokko beschouwd als het ergste wat een vrouw kan overkomen – dat geldt voor iedere laag van de bevolking. Ik kom zelf uit een hogeropgeleide familie, word omringd door vrouwen die in het buitenland hebben gestudeerd, die carrières hebben, onafhankelijk zijn en modern, maar ook ik ken geen enkele vrouw die in haar eentje een kind opvoedt. De sociale druk laat dat niet toe.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden