INTERVIEW

'Een nieuwe opera schrijven blijft altijd een worsteling'

Als je kunst van nu wilt maken, gebruik je de taal van nu, aldus componist Michel van der Aa (45), die maandag de Johannes Vermeerprijs krijgt. Hij creëert niet alleen muziek, maar ook beeld en maakt interactief werk op internet.

'Soms glijdt mijn vinger uit en denk ik: jeetje, wat heb ik nu voor interessants.' Beeld Linda Stulic

Michel van der Aa heeft zich voor de gelegenheid een pak laten aanmeten (niet het pak op de foto), het tenue van de arrivé. 'Mijn moeder en zus ergeren zich al jaren als ik na de uitvoering van een van mijn werken in spijkerbroek op het podium verschijn.' Ook ziet hij weleens een opgetrokken wenkbrauw bij in plechtstatig zwart gestoken musici: een componist op gympen.

Hoe lang blijf je een jonge hond? Maandag zal Michel van der Aa (45) de Johannes Vermeerprijs 2015, de Nederlandse staatsprijs voor de kunsten, aanvaarden in een maatpak. Het voelt absoluut niet zo, gearriveerd zijn, vertelt hij in zijn studio op de zolder van zijn huis in IJburg, Amsterdam. 'Ik denk dan aan uitrusten en terugkijken, maar het schrijven van elke nieuwe opera blijft net zo'n worsteling als vijftien jaar geleden. Vaktechnisch gezien zijn prijzen supergaaf en je werk wordt misschien vaker uitgevoerd, maar de kern, het componeren, verandert er niet door.'

Sinds de oprichting in 2014 is Michel van der Aa lid van de Akademie van Kunsten, onderdeel van de respectabele Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Achter in een kast staan de parafernalia behorend bij hoge internationale onderscheidingen. De ooit veelbelovende jonge componist heeft kortom een aantal beloften ingelost. Zijn voorkomen is jongensachtig, maar hij wijst op zijn grijze haren. 'Ik voel me jong, maar als ik in de spiegel kijk, zie ik ook wel weer m'n vader. Ik vind het nog steeds gek dat tieners me met u aanspreken.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Virginia Woolf The Waves. 'Stond al lang op mijn leeslijstje, nu eindelijk in begonnen. Poëtisch, lyrisch, humaan, prachtig.' Beeld Getty Images
Tame Impala Currents. 'Fijn nieuw album van de Australische psychorockband. Ik ga ze in januari live zien, ben benieuwd of de muziek dan ook overeind blijft.'

Souplesse

Hij heeft sinds een paar maanden een personal assistant. Een van haar eerste taken was het kopen van een stapel keien, die nu in een Intratuin-tasje in zijn studio liggen. De stenen gaan een rol spelen in zijn nieuwe kameropera Blank Out, voor sopraan, bariton en koor, met 3D-film, die in maart 2016 zijn wereldpremière beleeft in het Amsterdamse Muziekgebouw aan 't IJ. 'Heel langzaam schraap ik de stenen over elkaar en daar probeer ik toon aan te geven. Dat sample ik en dan kan ik akkoorden schrijven met het geluid van die stenen. Het wordt een gruizelige, harmonische zee, quadrofonisch, dus ik kan ín die klank als het ware. Misschien heb ik dan iets moois. Het kan ook te mooi zijn, dan zet ik het mes erin - reliëf maken, als een soort schilder.'

'Michel van der Aa denkt en schrijft niet alleen muziek, hij ziet, proeft en beleeft haar', schreef de jury van de Johannes Vermeerprijs. 'De souplesse waarmee hij verschillende kunstgenres samenvoegt en omvormt tot een organisch geheel, is in de ogen van de jury ongeëvenaard.' In zijn grote werken, zoals de opera Sunken Garden uit 2013, waarmee hij zichzelf internationaal op de kaart zette, versmelten zang, 3D-film, gesampelde muziek en performance. In zijn klarinetconcert Hysteresis, dat onlangs zijn Nederlandse première beleefde, combineert hij akoestische muziek met een digitale soundscape. Popbeats vloeien moeiteloos samen met hedendaags klassiek in The Book of Sand, een recente, interactieve liedcyclus op internet met drie filmlagen waartussen de kijker/luisteraar kan zappen.

Noem het multidisciplinair. 'Ik heb moeite met dat woord, maar ik heb zo gauw geen betere aanduiding. Een jonge generatie makers denkt niet alleen in muziek maar ook in beeld en performance. Als je dingen van nu wilt maken, spreek je de taal van nu en gebruik je alles wat in het dagelijkse leven voorbijkomt. Op Spotify zappen twintigers en dertigers naadloos van Ligeti naar Beyoncé en van Bach naar Nono. Ze kijken op tv naar hoog abstracte dingen. De hightech zit ons in het lijf. Het is alles bij elkaar het dna van onze tijd, dus waarom zou dat niet in de kunstwerken terug te zien zijn.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Hiroshi Teshigahara Three films (The Criterion Collection). 'Drie prachtige zwart-witfilms die Teshigahara in de jaren zestig maakte met schrijver Kobo Abe. Absoluut hoogtepunt: The Woman in the Dunes.'

Gespiegelde werkelijkheid

De vraag ligt voor de hand wat er het eerst is: muziek, een tekst, een beeld, of zoiets als een stapel keien. In eerdere composities verwerkte Van der Aa het geluid van brekende takken. Zijn gereedschapskist is gevarieerd. Voor de computers en keyboards ligt een stapeltje muziekpapier met noten erop gekrabbeld en een paar boeken waaronder een bundel van de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker. Eén wand van de kamer wordt in beslag genomen door een analoge synthesizer, met een vintage overdaad aan knoppen, snoeren en lampjes. Van der Aa heeft hem deels zelf gebouwd. Met dank aan zijn technische oom Fons: 'Die leerde me als kind hoe je een draadje tussen de platenspeler en de boxen kon doorknippen en daar een lampje tussen kon plaatsen. Dat ging knipperen op de amplitude van de muziek. Prachtig vond ik dat.'

Het componeerproces begint meestal met een beeld. 'Bij Up Close, voor cello, strijkorkest en film, zag ik het podiumbeeld voor me. Links een filmscherm, rechts het ensemble, een soort gespiegelde werkelijkheid. De kameropera Blank Out waaraan ik nu werk heeft daar wel iets van weg. De zangeres kan met een 3D-camera zelf haar eigen omgeving veranderen, deze kan zowel realistisch als abstract zijn. We gaan als het ware met die camera door haar hoofd en haar herinneringen.'

'Ik wilde maar één persoon op het podium. Dat heb ik eerder gedaan bij One, mijn eerste kameropera uit 2002. Hoe kan ik daar verder mee? Hoe kan ik datgene wat ik regietechnisch en theatraal heb geleerd met Sunken Garden toepassen? Ik wilde al langer iets doen met gedichten van Ingrid Jonker en dat paste hier op een bepaalde manier heel goed bij. Het libretto heb ik zelf geschreven met teksten en herinneringen van Jonker en een paar jeugdherinneringen van mezelf. Die stenen bijvoorbeeld horen bij mij. Het is al met al een soort intuïtie, je voelt de dingen op hun plek vallen.'

Geen toekomst
Inderdaad, hij werkt zoals een jazzpianist: een beetje pielen op de piano tot er iets bruikbaars uitkomt. 'Voor zanglijnen ga ik soms gewoon zingen. Of ik kruip achter de piano - ouderwets ambachtelijk werk. Wel maak ik een soort harmonische schets. Ja, en soms glijdt mijn vinger uit en denk ik: jeetje wat heb ik nu voor interessants. Zo gaat het eigenlijk heel vaak.'

Op zijn computer staat een blokkenschema: libretto, muziek, toneelbeeld en film zijn in strakke modules gegoten. Niet alleen hierin toont zich de perfectionist Van der Aa, de man die moeilijk kan loslaten en controle wil over elk detail, zelfs over de kleding van 'zijn' solisten. Met de violiste Janine Jansen en de celliste Sol Gabetta, voor wie hij soloconcerten schreef, sprak hij uitgebreid over toepasselijke podiumkleding, met Gabetta ging hij zelfs winkelen. 'Je moet ook het personage communiceren, niet alleen bij opera, ook bij instrumentaal werk. De solist moet het publiek bij de kraag grijpen en meenemen in een stuk. Wat Sol en Janine gemeen hebben, is een zekere theatraliteit. Ze léven die muziek op het podium.'

CV

1970 Geboren in Oss

1989 Studie Muziekregistratie en later compositie aan Koninklijk Conservatorium Den Haag

1999 Gaudeamus Prijs, voor Between

2002 Studie New York Film Academy

2002 One, kameropera

2004 Matthijs Vermeulenprijs, voor One

2005 Charlotte Köhlerprijs & Siemens Förderpreise

2006 After Life, filmopera

2008 The Book of Disquiet, muziektheater.

2010 Up-close, voor cello, strijkersensemble en film

2011 Huiscomponist bij het KCO

2012 Sunken Garden, 3D filmopera

2013 Grawemeyer Award voor Up-close

2014 Vioolconcert, voor Janine Jansen & KCO

2015 The Book of Sand, digitale interactieve liedcyclus.

CV

1970 Geboren in Oss

1989 Studie Muziekregistratie en later compositie aan Koninklijk Conservatorium Den Haag

1999 Gaudeamus Prijs, voor Between

2002 Studie New York Film Academy

2002 One, kameropera

2004 Matthijs Vermeulenprijs, voor One

2005 Charlotte Köhlerprijs & Siemens Förderpreise

2006 After Life, filmopera

2008 The Book of Disquiet, muziektheater.

2010 Up-close, voor cello, strijkersensemble en film

2011 Huiscomponist bij het KCO

2012 Sunken Garden, 3D filmopera

2013 Grawemeyer Award voor Up-close

2014 Vioolconcert, voor Janine Jansen & KCO

2015 The Book of Sand, digitale interactieve liedcyclus.

Voor de verhaallijnen in zijn opera's dwaalt hij in zijn fantasie graag door de schemerzone tussen het bewuste en onderbewuste, tussen leven en dood. In de opera After Life, uit 2006, konden de personages het gelukkigste moment van hun leven kiezen om daar eeuwig te blijven rondzweven. In Sunken Garden stapt een documentairemaker een grimmige, surrealistische tussenwereld binnen op zoek naar vermiste personen. Blank Out, zijn work-in-progress, noemt hij zowel 'droomachtig' als 'nachtmerrieachtig'. 'Het fijne aan dat gebiedje tussen leven en dood is dat je kunt terugkijken op het leven zonder dat daar een toekomst bij is. We hadden het net over gearriveerd zijn; dit gebied is bij uitstek een platform waarop je kunt terugblikken, simpelweg omdat er geen toekomst is.'

Mr Robot. 'Nieuwe tv-serie over een jonge computerprogrammeur die allerlei fobieën heeft en wordt ingehuurd door een anarchist die zichzelf Mr Robot noemt. Meesterlijke plot. Ideaal om na een dag werken mijn hoofd leeg te maken.'

Abba-fan

Heeft de door hem geschapen droomwereld iets te maken met de slaapwandelaar die hij als kind was? Zou kunnen, zegt hij. Feit is dat hij pas van het slaapwandelen werd verlost toen een huisarts zijn ouders adviseerde hem op gitaarles te doen om zijn energie te kanaliseren. Intussen was ook de kiem gelegd voor de liefde die hij zou ontwikkelen voor muziektheater. Zijn ouders - moeder amateurzangeres, vader organist en dirigent - bestierden vijf jaar lang het jeugdoperettegezelschap de Schoorlse Duintjes in Schoorl. 'Mijn vader dirigeerde vanuit het souffleurshok. De eerste keer dat ik meedeed, speelde ik de vijfde trol van achter.' Algauw werd hij getroffen door de magie van het theater: 'Thuis werd een decor geschilderd met besneeuwde bergen. Toen tijdens de uitvoering het licht uitging en de spot aan, dacht ik: nu zijn we in Oostenrijk! Stomme kartonnen wandjes met het juiste licht, maar dat is wat theater kan doen.'

De muziek van Bach, Abba, Miles Davis en Kate Bush die in zijn jeugd organisch door elkaar liep, heeft hem melodisch gevormd. 'Ik ben vaak in slaap gevallen op de Bach-muziek van mijn vader achter de piano of mijn moeder die zong. Daarnaast was ik een echte Abba-fan. Toen de groep uit elkaar ging heb ik zelfs een traan gelaten.' Hij haalt een zwart-witfoto tevoorschijn. Vier kinderen - met zijn zusje en twee buurkinderen - poseren met zelfgeknutselde instrumenten voor een transistorradio. Abbaatje spelen. Een echo ervan zal doorklinken in Blank Out, dat is gesitueerd in 1976, het jaar van Dancing Queen.

Honderdduizend euro

De Johannes Vermeerprijs, de staatsprijs voor de kunsten, wordt sinds 2009 jaarlijks uitgereikt aan een in Nederland werkende kunstenaar met uitzonderlijk artistiek talent. Eerdere prijswinnaars waren operaregisseur Pierre Audi, filmmaker Alex van Warmerdam, fotograaf Erwin Olaf, beeldend kunstenaar Marlene Dumas en architect Rem Koolhaas. Aan de prijs is een geldbedrag van 100 duizend euro verbonden, die de winnaar mag besteden aan een speciaal project. Michel van der Aa maakt maandag tijdens de prijsuitreiking bekend waaraan hij het geld gaat uitgeven.

Sterk verbonden met het leven

Zoontjes Simon en Tim van 7 en 6 zijn in een Beatlesfase, na een periode Michael Jackson en Supertramp. 'Ze horen natuurlijk ook veel klassiek, bijvoorbeeld als Maaike de muziek draait die ze die week moet spelen.' (Echtgenote Maaike Aarts is violiste bij het Nederlands Kamerorkest.) De kinderen maken geen onderscheid tussen klassiek en pop. Als ze erg druk zijn, haalt hun vader Johann Sebastian Bach erbij. 'De Wohltemperierte, of cantates. Bijna ongemerkt zie je hun energie afnemen en hun concentratie groeien.'

Zijn eigen jeugd indachtig neemt de componist het publiek van de toekomst zeer serieus en denkt hij als lid van de Akademie van Kunsten mee over muziekeducatie op scholen. 'Je kunt muziek bijvoorbeeld integreren in het andere onderwijs. Bij Engels moesten wij op de middelbare school de tekst van Careless Whisper van George Michael analyseren. Of neem maatschappijleer: je kunt iets van Pussy Riot bespreken en dat doortrekken naar de Sovjet-tijd. Toen mijn kinderen weg waren van Michael Jackson hebben we thuis verteld hoe hij aan zijn einde is gekomen. Dan vragen ze zich af: hoe kun je nou een dierentuin in de tuin hebben en toch heel eenzaam zijn? Dat soort gesprekken. Muziek is altijd sterk verbonden met het leven, dat moet je ook moet laten blijken in je aanpak.'

Op de wereldkaart

Maar liefst drie pagina's besteedde de Britse krant The Daily Mail vooraf aan Sunken Garden toen deze opera met 3D-film twee jaar geleden in Londen in première ging. Het libretto is geschreven door de Britse topauteur David Mitchell. De kritieken liepen sterk uiteen. De Britse pers was negatief, The New York Times en de Duitse pers overwegend positief. De opera zette Van der Aa als componist op de wereldkaart. Voor een volgende reeks voorstellingen paste Van der Aa het werk iets aan en kortte het in met twintig minuten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden