Een misplaatste tweet kan je leven verwoesten

Burgerrechtspraak op Twitter

Elke kleine online misstap kan grote gevolgen hebben. Jon Ronson zocht voor zijn boek So you've been publicly shamed de makers op van grappig bedoelde tweets die vervolgens hun leven verwoestten.

Cover So you've been publicly shamed Beeld x

Plotseling is haar lot gevat in een hashtag: #Silvanagate. Op Goede Vrijdag betrapt Twitter Silvana Hagge, schrijver voor de gratis weekkrant Dit is Assen, op het plagiëren van columns. Twee dagen eerder heeft een tipgever VPRO-programmamaker Tim den Besten laten zien dat Hagge een van zijn columns bijna letterlijk heeft overgeschreven. Den Besten denkt er even over na en besluit dan dat hij 'dit schaamteloze plagiaat' online aan de kaak zal stellen.

Zijn tweet wordt het begin van Silvanagate, een dag waarop een gelegenheidstribunaal van twitteraars Hagges - naar nu blijkt - overgeschreven oeuvre publiekelijk doorlicht en haar ter verantwoording roept in spottende, boze of boosaardige mentions. 'Een publieke Twitter-kruisiging op Goede Vrijdag', merkt iemand op, 'maar deze keer is de persoon in kwestie niet zonder zonden.' Silvanagate is trending topic, de columniste wordt nog diezelfde dag ontslagen.

Een paar dagen later bespreken we het voorval op een terras in Amsterdam met collega's. 'Ik heb geen medelijden met Hagge', zegt een van hen over de Twitterstorm, 'wie plagieert, moet worden gestraft'.

Burgerrechtspraak

Precies hierover gaat So you've been publicly shamed, het laatste boek van Jon Ronson. Met de komst van sociale media is de burgerrechtspraak terug, observeert de Britse journalist en documentairemaker. Lang ziet hij daarvan de positieve kanten: sites als Twitter geven een stem aan de stemlozen. Met de kracht van de massa en online vernedering als wapen kan de macht - politiek, media, bedrijven - door gewone burgers ter verantwoording worden geroepen.

Ronson besluit een boek te schrijven over 'dit efficiënte correctiemechanisme', maar stuit in zijn zoektocht al vrij snel op gevallen waarbij het negatieve domineert: mensen wier leven is geruïneerd vanwege een kleine (online) misstap. Twitteraars mogen het morele gelijk aan hun kant hebben, de straf is vaak genadeloos en buitenproportioneel. We beleven, zo concludeert de journalist, 'de renaissance van publieke vernedering'.

Doodsbedreigingen

Hij zoekt contact met Justine Sacco, de pr-medewerkster die eind 2013 een misplaatste grap de wereld in twittert en daarmee haar droombaan, privacy en reputatie verliest. 'Op weg naar Afrika, hoop dat ik geen aids krijg', schrijft ze voordat ze naar Johannesburg vliegt. 'Grapje, ik ben blank!' - het is, benadrukt Sacco tegen Ronson, een spottende grap over blanken die echt zo denken.

Sacco loopt nog een half uurtje over het vliegveld en concludeert teleurgesteld dat niemand van haar 170 volgers op haar grap heeft gereageerd. Ze stapt in het vliegtuig en valt in slaap. Op het moment dat ze in de lucht zit, wordt haar tweet wel opgepikt en geïnterpreteerd als racistisch. Zodra ze landt, is ze symbool geworden van al het kwaad op de wereld. Er zijn doodsbedreigingen, miljoenen mensen haten Sacco en hopen dat haar werkgever haar ontslaat. Ze verliest haar baan en moet voortaan door het leven als de vrouw van die racistische tweet.

De interviews met mensen als Sacco vormen de kracht van het boek. Ze illustreren op pijnlijke wijze hoe één ondoordachte actie alles kapot kan maken. Hoe je identiteit gereduceerd kan worden tot een tweet. 'Ik ben bang dat ik morgen een auto-ongeluk krijg en mijn geheugen verlies', zegt Sacco. 'Dat ik mezelf daarna google en dat dit mijn nieuwe realiteit is.'

Ach, het is Twitter maar, hoor je mensen vaak tegenwerpen. Elke dag is er wel een andere rel. Dat is niet waar, stelt Ronson. 'Iemand twitterde naar Sacco: 'Je tweet zal er voor altijd zijn'. De woorden 'voor altijd' ben ik veel tegengekomen in de twee jaar die ik doorbracht met publiek vernederden. Tegen hen wordt gezegd: Nee, er is geen weg terug, er is geen vergiffenis.' Google onthoudt alles.

Echt gek

Jon Ronson (47) is een Britse journalist en documentairemaker die in Londen en New York woont. Eerder publiceerde hij een boek over complotdenkers, Them - adventures with extremists (2001). Ook schreef hij The men who stare at goats (2004), een boek over paranormale experimenten in het Amerikaanse leger. Ronsons mensbeeld, volgens de Britse krant The Guardian: 'Echt gekke mensen zijn niet eens zo anders dan jij en ik. Diep van binnen zijn we allemaal raar.'

Verklaringen

De schrijver zoekt de verklaringen voor online genadeloosheid ook in de echte wereld. Hij bezoekt de set van een pornofilm waarin acteurs vernedering als seksuele fantasie beleven en volgt een cursus over omgaan met schaamte. Deze hoofdstukken zijn vermakelijk - Ronson schrijft geweldig - maar wel zwakker. Ze doen denken aan de vroege Louis Theroux die zich in gekke werelden stort, meer ter vermaak dan voor het vinden van antwoorden.

De vergelijking met online vernedering loopt bovendien vaak spaak: een seksuele fantasie strookt per definitie niet met de werkelijkheid en kan daarom weinig verklaren over ons manifeste gedrag. Een cursus over schaamte en het delen van geheimen is toch echt wat anders dan virtueel gelyncht worden voor een tweet die verkeerd is geïnterpreteerd. Ronson heeft iets te veel malle zijpaden nodig om tot zijn uiteindelijke conclusie te komen: degenen die deelnemen aan publieke vernedering denken dat ze het juiste doen en worden door anderen in die gedachte gesterkt.

Tot die slotsom had hij ook kunnen komen door zich alleen op online cultuur te richten. De slachtoffers van publieke vernedering zijn immers allemaal aangepakt op (vermeend) racisme, respectloosheid of plagiaat. Door zitting te nemen in het twittertribunaal laat je zien: ik sta aan de goede kant.

Willekeur

'We hebben een wereld gecreëerd waarin je overleeft door zoutloos te zijn', oordeelt de schrijver. Is dat wel zo? Zijn paradijsvogels niet welkom op sociale media? Het tegendeel lijkt me waar, het zijn toch echt de uitgesproken gebruikers die volle zalen trekken.

Het goede - en angstaanjagende - van Ronsons beschrijvingen is juist de willekeur: de ene foute tweet raakt onopgemerkt in vergetelheid, een ander wordt opgepikt met desastreuze gevolgen. Het is vaak maar net wie je misstap ziet en retweet.

De massaliteit van het protest overvalt vaak ook de aanstichter. 'Je draait je om en plotseling realiseer je je dat je een volksgericht aanvoert', citeert Ronson een journalist die een andere journalist heeft betrapt op het bedenken van quotes. 'Hiermee wil ik niet worden geassocieerd.'

Diezelfde ervaring had Den Besten in Silvanagate. 'Ineens zag ik haar telefoonnummer en adres voorbij komen in tweets', zegt hij desgevraagd. 'Dat vond ik erg, maar toen had ik er al geen invloed meer op. Die shitstorm was echt heftig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.