De zomer van Billy Wilder

Een #MeToo avant la lettre

Deze zomer zijn de films van Hollywoodgrootmeester Billy Wilder volop te zien in Nederland. Wij vragen acteurs en filmmakers wat het werk van Wilder (1906-2002) zo meesterlijk maakt. Scenarist Chris Westendorp (48) vindt The Apartment een vrijwel perfecte film. ‘Wilder beseft gewoon hoe het gaat, tussen mensen, en laat dat eerlijk zien.’

‘Ik hou van alle films van Billy Wilder, maar The Apartment (1960) blijft mijn favoriet. Wat me zo bevalt is dat het in de kern een ontzettend romantisch gegeven is – man en vrouw vinden elkaar, eind goed al goed – maar dat dat onderwerp op een volstrekt onromantische wijze wordt uitgewerkt.

‘Want wat is er nou zo romantisch aan een woning die als seksappartement wordt verhuurd? En het is ook helemáál niet romantisch om verliefd te zijn op iemand die liefdesverdriet heeft om een ander, en vanwege die persoon een zelfmoordpoging doet. Toch is dat precies wat er in The Apartment gebeurt. Toen ik de film de eerste keer zag, dacht ik dan ook lange tijd dat het helemaal niks ging worden tussen verzekeringsmedewerker C.C. Baxter (Jack Lemmon) en Fran Kubelik (Shirley MacLaine), de kortgeknipte jonge vrouw die een van de liften in Baxters kantoorgebouw bedient, en op wie hij al jaren een oogje heeft.

Fran Kubelik (Shirley MacLaine) en C.C. Baxter (Jack Lemmon) in de lift, in The Apartment van Billy Wilder.

‘Baxter heeft een suf baantje bij een verzekeringsmaatschappij. Ik heb de film nu zes of zeven keer gezien, en nog steeds heb ik geen idee wat hij daar precies uitspookt. Hij probeert in elk geval hogerop te komen door zijn appartement avond na avond beschikbaar te stellen als liefdesnest voor zijn overspelige, hoger geplaatste collega’s. Dat gaat goed, totdat chef Sheldrake (Fred MacMurray), óók van het appartement gebruik wil maken; laat nou net liftmeisje Kubelik de geheime, doodongelukkige minnares van Sheldrake zijn.

‘Wilder kreeg het idee voor The Apartment toen hij David Leans Brief Encounter (1945) zag, over een getrouwde vrouw die een affaire begint en door haar eveneens getrouwde minnaar wordt meegenomen naar het appartement van diens vriend. ‘Hoe zou het zitten met de man die zijn woning aan geliefden afstaat?’, schreef Wilder na het zien van de film in zijn notitieboekje, waarna die vraag tien jaar bleef liggen. Pas toen de invloed van de censuur in Hollywood was afgezwakt en Wilder bedacht dat hij dat overspelgegeven kon koppelen aan de machtspolitiek binnen een bedrijf, wist hij dat hij The Apartment kon gaan maken.

Jack Lemmon ritselt de afspraken aan elkaar in The Apartment van Billy Wilder.

‘In een briljante scène zie je hoe Baxter al die verschillende afspraakjes met zijn meerderen op elkaar probeert af te stemmen, door van achter zijn bureau met de ene na de andere te bellen – steeds hogerop in de pikorde. Op het eerste gezicht een weinig spectaculair moment, maar na afloop van de scène besef je dat je in vogelvlucht, op een achteloze, luchtige manier, hebt geleerd hoe ziek Baxters bedrijf eigenlijk is. Van verdieping naar verdieping.

‘Vanwege zulke ontzettend grappige, maar eigenlijk behoorlijk bittere scènes wordt Wilder vaak een cynische regisseur genoemd. Zo zie ik hem niet. Wilder wijst weliswaar feilloos de kwetsbare punten van zijn personages aan, maar hij doet dat altijd met compassie. Tuurlijk, de personages hebben steevast moeite om te kiezen tussen vriendschap en geld. Ze zijn omkoopbaar, maar daarom maakt Wilder deze films ook. Om dat aan te kaarten, en om er de mogelijkheid van een goed, menswaardig leven tegenover te stellen. Niet voor niets komt C.C. Baxter in The Apartment gaandeweg tot inkeer wat het verhuren van zijn woning betreft. Wilder beseft gewoon hoe het gaat, tussen mensen, en laat dat eerlijk zien. Met zijn verleden is dat ook begrijpelijk: hij was Joods, en terwijl hij zelf in 1933 van woonplaats Berlijn via Parijs naar Amerika vertrok, verloor hij in de oorlog zijn moeder, grootmoeder én stiefvader. Als geen ander wist hij hoe mensen kunnen zijn en wat ze elkaar kunnen aandoen.

‘Overigens beschouwde Wilder zichzelf in de eerste plaats als schrijver, niet als regisseur. Dat is ook de kant van zijn werk die mij het meest aanspreekt. Ik vind het te veel eer voor mezelf als ik zeg dat Wilder mijn eigen werk heeft beïnvloed, maar wel heb ik vaak de vraag in mijn achterhoofd die hij zich tijdens het schrijven steeds stelde: ‘Dit is goed, maar kan het beter?’ Op zulke momenten functioneert Billy Wilder toch een beetje als mijn creatieve geweten.

‘Ik zou ook wensen dat ik net als hij de tijd en het overzicht had om gedurende een film of serie allerlei plotlijntjes uit te zetten, die elkaar beïnvloeden en uiteindelijk ook mooi worden afgerond. Wat dat betreft is The Apartment ronduit meesterlijk: voortdurend weten Wilder en co-scenarist I.A.L. Diamond allerlei plot-elementen te planten die verderop in de film een essentiële rol krijgen. Geniaal in The Apartment is het spiegeltje van Kubelik, dat ze tijdens haar vrijages met baas Sheldrake in Baxters appartement vergeet. Wanneer Baxter dat spiegeltje vindt en aan Sheldrake teruggeeft, weet hij helemaal nog niet dat Sheldrake in zijn woning nou net met Kubelik naar bed is geweest; dat kwartje valt pas wanneer hij scènes verderop ziet hoe Kubelik datzelfde spiegeltje uit haar handtas haalt.

C.C. Baxter (Jack Lemmon) kijkt in het gebarsten spiegeltje van Fran Kubelick (Shirley MacLaine, in The Apartment van Billy Wilder.

‘Dat wordt ongelooflijk slim opgebouwd. Eerst krijg je als toeschouwer te horen dat er vaak dingen in Baxters appartement worden vergeten, dan vindt hij dat spiegeltje en vervolgens komt het terug bij Kubelik. En dan krijgt het ook nog eens een tragische draai, door de barst die in het glas van het spiegeltje zit. ‘Het toont hoe ik me voel’, zegt Kubelik dan. Wanneer Baxter zelf in het spiegeltje kijkt, slaat dat zinnetje ook op hém, realiseerde ik me toen ik de film onlangs opnieuw keek.

C.C. Baxter (Jack Lemmon) beseft wat er is gebeurd, in The Apartment van Billy Wilder.

‘Wilder ging regisseren toen hij ontevreden was geworden over de manier waarop anderen zijn scripts verfilmden. Alleen Lubitsch deed het goed, in zijn ogen; beter dan hij zelf zou kunnen. ‘Hoe zou Lubitsch het hebben gedaan?’, stond er op het bordje bij de deur van Wilders kantoor. Verder had hij er een hekel aan dat regisseurs of producenten dingen aanpasten, of dat ze acteurs lieten improviseren met de tekst. Op de set doe je wat in het scenario staat, vond hij. Natuurlijk moet af en toe iets worden aangepast, dat wist hij ook wel – staat er bijvoorbeeld in het script dat het personage moet rennen, blijkt dat tijdens de opnamen toch niet zo goed te werken. Dan moet er iets anders verzonnen worden. Wilder, die zijn scenario’s meestal samen met iemand schreef, had vaak zijn schrijfmaatje bij zich op de set, zodat ze samen konden sparren met de acteur in kwestie.

‘Wat die acteurs betreft, Shirley MacLaine is heerlijk in The Apartment. Zo fris en echt, met haar korte kapsel en losse manier van doen, alsof je haar zo op straat zou kunnen tegenkomen. Jack Lemmon blijft na al die jaren eveneens een groot plezier om naar te kijken. Misschien dat hij overdreven acteert, met zijn elastische, voortdurend in beweging zijnde lijf, maar mij stoort dat allerminst. In de loop van de film, terwijl hij van ruggengraatloze schlemiel steeds meer transformeert tot een goed mens, val ik volledig voor Baxter.

Vrijgezel C.C. Baxter (Jack Lemmon) giet de spaghetti af, in The Apartment van Billy Wilder.

‘Wilder heeft ook maar een paar subtiele details nodig om hem treffend neer te zetten als de ultieme vrijgezel. En dan denk ik vooral aan het tennisracket, dat Baxter gebruikt om spaghetti af te gieten, bij gebrek aan een vergiet of zeef. Alleen al dat tennisracket maakt hem veel sympathieker dan hij aanvankelijk lijkt te zijn. Baxter is gewoon een leuke gast, die op een andere plek en op een ander moment nooit zover was afgedwaald van wie hij eigenlijk is.

‘Er is helemaal niets aan The Apartment wat me niet bevalt. Misschien dat de scène waarin Baxter Kubelik bekent dat hij al jaren een oogje op haar heeft en haar hele medische dossier uit zijn hoofd kent, wat verouderd is. Nu komt dat toch wat stalkerig over, dat hij zich stiekem in haar privégegevens heeft verdiept, maar zij reageert tamelijk gevleid. Dat zou tegenwoordig niet meer kunnen. Verder blijft de film, met al zijn charme en tijdloosheid, juist actueel, met zijn verhaal over mannen die vanuit hun machtspositie vrouwen gebruiken en misbruiken. #MeToo avant la lettre, zou je kunnen zeggen. Knap eigenlijk, dat Wilder dat toen al aan de kaak stelde.’

Chris Westendorp schreef eerder scenario’s voor de speelfilms Dorsvloer vol confetti en Jongens (samen met Jaap Peter Enderlé). Daarnaast schreef ze o.a. mee aan de populaire tv-series Penoza, Vechtershart, Smeris en aan de documentaire-serie Schuldig. Komend jaar komt de jeugdserie Zeven kleine criminelen van haar uit, weer samen geschreven met Jaap Peter Enderlé. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.