Een megapubliek zag hoe deze vrouw de Baskische dichtkampioene werd

Maialen Lujanbio Beeld Rechtenvrij

Maialen Lujanbio is de populairste dichteres ter wereld

Waar ter wereld lukt het om een concerthal vol mensen te laten luisteren naar poëzie? Het antwoord is: in Baskenland. Meer dan 14 duizend mensen waren er in december getuige van dat Maialen Lujanbio het nationaal dichtkampioenschap won. Ze is de eerste vrouw ooit die dat is gelukt – al twee keer zelfs.

De dichteres woont in Hernani, een dorp in het Baskische binnenland bij San Sebastián. Het is zo’n dorp waar in de plaatselijke kroeg de foto’s van gevangen ETA-strijders hangen. Er staat bij in welke gevangenis ze zitten, zodat bewonderaars brieven kunnen sturen.

Op een van de zeldzame dagen waarop de regen is gestopt, komt Maialen Lujanbio (41) aanlopen over het plein. Stevige passen, openhangende zwarte jas. Hoe komt het dat de bertsolaris, de Baskische improvisatiedichters, zo populair zijn? ‘Dat is geen kwestie geweest van natuurlijke selectie’, zegt Lujanbio. ‘Het is zo ontworpen.’

In minder poëtische termen: Baskische schoolkinderen worden getraind in het maken van improvisatiegedichten. Zoals elders gevoetbald wordt, zo wordt hier gedicht. Een hele generatie groeide op met dichtlessen. Zo kon het een volkssport worden.

Lujanbio: ‘De mythe was altijd dat improvisatiekunstenaars worden geboren met een gave. Maar dat is niet zo. Het is hard werken. De breuk met die mythe, dát is de revolutie geweest.’

Ook Lujanbio kwam op school voor het eerst in aanraking met het 'bertsolarismo'. ‘Het begon onnozel. Na school kon je lessen volgen in het maken van bertsos (versen). Dat deed ik vanaf mijn 11de.’

Het kan gaan over zweet. Over een auto die je al een half uur achtervolgt. Over een vereniging die de Baskische taal bevordert. Over ergens binnenkomen en dat iedereen stilvalt. Al deze onderwerpen kwamen voorbij tijdens het laatste kampioenschap.

Een bertsolari hoort zo’n thema en moet dan razendsnel een gedicht componeren. Altijd acht of tien regels. De even regels moeten rijmen. Lujanbio: ‘De mensen in het publiek zien je worstelen. Dat maakt het spannend.’

Natuurlijk zijn er trucs. Bertsolaris beginnen altijd met het einde. Ze werken van onder naar boven. Zoeken rijmwoorden, als vaste punten om houvast in te hebben. ‘Als je halverwege bent, begin je. Er komt altijd iets uit. En een keer in de duizend is er die chispa, die vonk.’

Behalve de populaire dichtkunst is er nog een reden dat Basken zo bezeten zijn van taal. Hun taal is onbegrijpelijk voor de rest van de wereld. Onaangeraakt door Romaanse invloeden. Eigenwijs als de Basken zelf.

‘We vieren het leven van onze taal’, zegt Maialen Lujanbio. Het nationaal kampioenschap, met die duizenden toeschouwers, is de hoogmis van het Baskisch. ‘De taal verenigt, ze geeft je een identiteit. Voor de mensen die kijken gaat het over hun wereld, hun realiteit, hun dagelijkse beslommeringen.’

Vroeger gingen de gedichten over de plattelandswereld: de kerk, het boerenleven, het huwelijk tussen man en vrouw (wel vanuit het perspectief van de man). De Basken staan binnen Spanje niet bekend om hun verfijning of om hun liefde voor literatuur of schone kunsten. Wel om hun vaardigheid in het houthakken en boomstamtillen.

Maar de Basken van nu zijn anders – en die nieuwe samenleving is ook te zien in de spiegel van de bertsolaris. ‘Ik voel me verbonden met het platteland’, zegt Lujanbio. ‘Maar ook met de hedendaagse kunst.’ Ze studeerde aan de kunstacademie in Bilbao. 'De gedichten van nu gaan ook over de stad, over de wereldpolitiek, over drugs, over minder traditionele relaties tussen man en vrouw. Ook dat is cruciaal geweest: de huidige bertsolaris hebben zich geopend naar de wereld van nu.’

Alleen al doordat er nu vrouwen ten tonele zijn verschenen, komen nieuwe thema’s aan de orde. ‘Er bestaan nog steeds moeilijke onderwerpen’, zegt Lujanbio. ‘Vrouwelijke seksualiteit, het lichaam van de vrouw. Er zijn veel metaforen voor seks vanuit mannelijk perspectief, maar voor vrouwen geldt dat niet. Het onderbewuste blijft dezelfde clichés aandragen. Het cliché van de boze vrouw, bijvoorbeeld, en de man die onder de plak zit. Maar de werkelijkheid is veranderd. Je moet niet herhalen waarin je niet gelooft.’

Toen Maialen Lujanbio voor het eerst nationaal kampioen werd, in 2009, ontlokte dat vanuit de rest van Spanje smalende reacties. ‘Een vrouw heeft gewonnen, maar dat is wel het minste taboe dat moest worden doorbroken’, werd er geschreven in een landelijke krant. ‘Het zou pas echt nieuw zijn als er een bertsolari won die niet Baskisch-nationalistisch was, of als er een keer werd gedicht over slachtoffers van ETA.’

Lujanbio erkent dat bertsolaris zich doorgaans in dezelfde politieke hoek bevinden. Er is een verband tussen begaan zijn met de overleving van de taal en het hebben van Baskisch-nationalistische gevoelens’, zegt ze. Bovendien: ‘Het bertsolarismo heeft altijd de rol gehad om in te gaan tegen de gevestigde macht. Tegen de kerk of tegen het gemeentebestuur. De bertsolaris zeiden wat de gewone mensen niet konden zeggen. Dus ja, er is kritiek op de Spaanse staat. Maar we zijn ook kritisch geweest over ETA. En tijdens het vorige kampioenschap behandelden we de slachtoffers van terrorisme.’

Van oudsher traden bertsolaris op in taveernes, bij dorpsfeesten of waren te gast bij een van de gastronomische genootschappen. Zo leeft ook Maialen Lujanbio, als een reizend dichteres.

Behalve als eens in de vier jaar het nationaal kampioenschap plaatsvindt. Er zijn bertsolaris die het vreselijk vinden op te treden voor een megapubliek, er zijn er zelfs die het weigeren. Lujanbio ziet het juist als een mogelijkheid in artistiek opzicht tot het uiterste te gaan. ‘Maar als het er alleen maar om zou gaan wie de beste is, zou ik niet veel motivatie hebben. Het kampioenschap is geen kwestie van ego. Onze doelstelling is ook bekendheid geven aan het bertsolarismo. En onze taal, het Euskera, bevorderen.’

(Maartje Bakker)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.