Een literaire reconstructie van de Russische revolutie

Door toedoen van de censuur werd in het prerevolutionaire, negentiende-eeuwse Rusland de roman het platform voor de uitwisseling van ideeën.

Lenin, Engels en Marx op een Sovjet-affiche: 'Voorwaarts, naar de overwinning van het communisme!'Beeld getty

De Russische revolutie, en de gewelddadige politieke strijd die eraan voorafging, is het bronconflict van de twintigste eeuw. In Rusland woedde vanaf de eerste jaren van de twintigste eeuw een intense revolutionaire strijd, die uitgevochten werd door terroristen en geheime diensten, en op ideologisch vlak tussen steeds onverzoenlijker politieke radicalen en reactionairen.

Geen land was voor het begin van de Eerste Wereldoorlog al zo in verwarring, zo opgewonden, als het Russische keizerrijk. En die algehele agitatie, en het geradicaliseerde politieke debat, beïnvloedde in hoge mate de buitenlandse politiek van Rusland - dat daarmee, zoals bekend, een belangrijke, zo niet beslissende invloed uitoefende op het ontbranden van de Eerste Wereldoorlog. Rusland verloor die oorlog, stortte in, en Lenin - de meest effectieve en cynische politicus die de twintigste eeuw heeft voortgebracht - greep de macht. De revolutionaire staat die vervolgens ontstond veranderde de politieke balans in de gehele wereld, en leidde tot het ontstaan van een supermacht die meer dan zeventig jaar een groot deel van de wereld onder controle had.

Roman als platform

Kunnen we het ontstaan van die revolutionaire mentaliteit reconstrueren? Waar kwam die massale bereidheid om de hele bestaande orde te verpletteren vandaan? Om dat te kunnen begrijpen (of misschien is aanvoelen een realistischer ambitie), moet je terug naar de jaren zestig van de negentiende eeuw, toen de moderne revolutionaire bewegingen in Rusland ontstonden.

Die reconstructie kán, of moet, lopen via de literatuur. Want het revolutionaire voelen en denken werd niet alleen weerspiegeld in de Russische romans, de literatuur speelde zelf een activerende rol in het ontstaan ervan. Dat kwam niet zozeer doordat er zoveel goede Russische schrijvers waren, maar vooral doordat de censuur geen mogelijkheid bood tot een gewone, vrije uitwisseling van ideeën, of deelname aan het politieke debat. In de romanwereld vond die uitwisseling tot op zekere hoogte wel plaats, onder andere doordat schrijvers zich konden verschuilen achter hun personages. En dus werd de roman het ultieme platform voor de ontwikkeling en uitwisseling van ideeën - een rol die de roman nergens anders in Europa in die mate heeft vervuld.

Waarin die politieke lading zit, ligt niet altijd voor de hand. Er lijkt heel weinig politieks aan het universum van Alexander Poesjkin, dat gedomineerd wordt door poëzie over liefde, seks en vriendschap, maar hij werd wel voor langere periodes verbannen, en moest het voortdurende, wantrouwende toezicht van de geheime politie verdragen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Isaak Brodsky: De Russische Revolutie van 1917. Lenin spreekt in Sint-Pietersburg tot de arbeiders van de Putilov-fabriek. Collectie National Gallery, Praag.Beeld Corbis / Getty

Zelfs de aimabele Ivan Toergenjev, de 'weke peer', in Flauberts woorden, kwam meerdere malen in aanraking met de politieke politie. Dat gebeurde voor het eerst toen hij een necrologie schreef over Nikolaj Gogol, de schrijver van de onvergetelijke satire Dode Zielen - waarin de corruptie van de provinciale bureaucratie wordt geridiculiseerd. In Toergenjevs necrologie stond geen onvertogen woord, behalve dat hij de euvele moed had om de dood van de schrijver een 'onvervangbaar verlies' te noemen. Dat ging te ver, want Gogol was een schrijver, duh, en bovendien van de allerlaagste adel - zo iemand kon onmogelijk 'onvervangbaar' zijn.

De publicatie van die schandelijke necrologie werd dus in Sint-Petersburg verboden. Toen Toergenjev het stukje vervolgens aanbood aan een tijdschrift in Moskou, dat het uit onoplettendheid wél publiceerde, kreeg hij een maand gevangenisstraf, en daarna anderhalf jaar huisarrest op zijn landgoed, driehonderd kilometer buiten Moskou. Ja, echt.

Toen Toergenjev in zijn cel zat, kwamen er van heinde en verre mensen naar hem toe, om de politieke gevangene te bekijken en eten te brengen, zodat het leek alsof er rond zijn cel voortdurend werd gedemonstreerd. De arme Toergenjev wist niet wat hem overkwam en werd pardoes, tot zijn eigen verbazing, een politieke schrijver.

Toergenjev, een lieve, tikje laffe man, die van nature helemaal geen politieke inborst had, voelde nu de verantwoordelijkheid om zijn status als politiek geweten in te zetten. Dus schreef hij de Jagersverhalen, een aanklacht tegen lijfeigenschap, die een enorme politieke invloed zou krijgen. Tsaar Alexander II zou na het lezen ervan besloten hebben de lijfeigenschap af te schaffen. Zo heb je een weke peer die necrologieën schrijft, en zo heb je een politieke schrijver die het sociale fundament van de samenleving op zijn grondvesten laat schudden. Goed werk, conservatieve klunzen!

Niemand heeft het revolutionaire milieu beter beschreven dan Fjodor Dostojevski. Hij kende dat milieu van nabij. Als jonge schrijver bezocht hij ooit de bijeenkomsten van een debatclubje, waar 'misstanden' werden besproken, en waar, misschien, verboden literaire teksten werden gelezen. Een uiterst gevaarlijke terroristische cel kortom. Dostojevski werd gearresteerd en zonder vorm van proces acht maanden in een isoleercel opgesloten. Gedurende die periode werd zijn zaak bestudeerd, in nauwe samenspraak met tsaar Nicolaas I. Dostojevski werd ter dood veroordeeld, maar het vonnis werd, terwijl de schrijver al met een blinddoek voor het vuurpeloton stond, veranderd in vier jaar dwangarbeid van de zwaarste categorie in Siberië. De omstandigheden in het kamp waren verschrikkelijk. Dostojevski werd als extreem gevaarlijk beschouwd en mocht de zware ketenen aan zijn voeten gedurende zijn vierjarige gevangenschap niet één keer afdoen. Na zijn vrijlating moest hij nog een paar jaar als balling in Siberië verblijven.

Psychologisch moeras

Die gevangenschap vormde hem. Hij werd er een anti-liberaal, en een anti-Verlichtingsdenker, omdat hij die beide tendensen zag als de wortels van het nihilisme dat de Russische samenleving bedreigde. Hij zou de rest van zijn schrijverscarrière bezig zijn om de meest duistere kanten van de samenleving in anti-literair, dwingend proza vast te leggen. Onder andere in de roman Duivels (of: Boze geesten), waarin hij het psychologische moeras van de revolutionaire gemeenschap in zijn volle stinkende omvang tot leven wekte. Het is een rotboek eigenlijk, maar bij het lezen heb je onvermijdelijk het gevoel dat je iets heel belangrijks tot je neemt, en dat je iets leert dat je nergens anders kunt leren. Ik geloof dat als je Steve Bannon wilt begrijpen, of zijn enge page Stephen Miller, je geen betere introductie kunt hebben dan de Duivels van Dostojevski.

De generatie schrijvers na Toergenjev en Dostojevski koos ervoor om die steeds onaangenamere Russische werkelijkheid te ontvluchten. Het tijdperk van de politieke roman in Rusland leek rond 1900 voorbij. Met één prominente uitzondering: Andrej Bely's roman Petersburg, dé literaire reactie op de proto-revolutie van 1905. Een van de beste Russische romans ooit geschreven.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Affiche met een Russische soldaat, van N. Tyrkurr.Beeld Corbis / Getty

Er zijn relatief weinig schrijvers die de revolutie van 1917 expliciet tot onderwerp van een roman hebben gemaakt. In het begin omdat de gebeurtenissen simpelweg te traumatisch of te complex waren om direct in een literair werk van het hoogste niveau verwerkt te kunnen worden. De eerste die dat wel lukte, Isaak Babel, schreef korte verhalen, en misschien dat het juist lukte omdat het korte verhalen waren. Zijn bundel over de burgeroorlog (die onmiddellijk volgde op de revolutie), De Rode ruiterij, is een verbijsterende, gedistantieerde en onideologische reflectie op de gewelddadige kanten van de menselijke natuur.

Dat de revolutie zelf zo weinig voorkomt in fictie, komt ook doordat de geschiedschrijving van de revolutie heel snel gezuiverd werd, en tot officiële mythologie werd verheven. Dat was voor een onafhankelijke schrijver gevaarlijk terrein, behalve als je een plaat voor je kop had, en een enorme reputatie. Enter Pasternak. Zijn Dokter Zjivago is de ultieme poging van de generatie die de revolutie in hun jonge jaren had meegemaakt, om een eigen visie te ontwikkelen op de gebeurtenissen die hun leven hadden gevormd. Centraal daarin staat het geloof dat die revolutie een soort onontkoombaarheid had, een bijna religieuze noodzaak, zelfs als ze de intenties of resultaten van die revolutie op persoonlijke gronden afkeurden. Die mentaliteit, die misschien onbewuste passiviteit ten opzichte van de geschiedenis, vloeit door bijna al deze boeken. Het is een intellectuele en creatieve positie natuurlijk, die grootse kunst oplevert, maar in maatschappelijk opzicht de blauwdruk was voor een ramp. Dat is goed om te beseffen. Want wie in plaats daarvan gelooft dat de geschiedenis tenminste deels beïnvloedbaar is, hoef niet te vrezen dat ze zich herhaalt.

Alexander Blok - De Twaalf

Geen roman, maar een lang gedicht. Jezus, ja hij, leidt hier de Russische revolutie. Prachtig gedicht, terecht of onterecht wel vergeleken met grote-stadsgedichten als The Lovesong of Alfred J. Prufrock van T.S. Eliot, en Awater van Martinus Nijhoff. (Awater is beter, maar ja dat gedicht is beter dan bijna alles).

Blok treft heel precies het gevoel van religieuze onafwendbaarheid, dat de revolutie voor velen legitimeerde.


Joseph Conrad - Under Western Eyes

Niet geschreven door een Rus, maar door een Pool, in het Engels. Conrad woonde tot zijn tiende in Rusland, maar haatte het. De revolutionaire mentaliteit kende hij uitstekend. Zijn vader werd beschouwd als revolutionair, en werd als politieke gevangene naar Siberië verbannen, waar de jonge Joseph hem naartoe volgde. Under Western Eyes was zijn reactie op Duivels van Dostojevski, die hij ook al haatte, maar vol bittere wrok evenzeer bewonderde. Deze klassieke, broeierige, helderziende roman is - idioot - nooit in het Nederlands vertaald. Uitgevers?!


Isaak Babel - De Rode ruiterij

Babel is de grootste stilist onder de revolutionaire schrijvers. Schitterende korte verhalen over de Russische burgeroorlog: bondig, geestig, zeer gewelddadig.


Fjodor Dostojevski - Duivels

Oerboek over de Russische revolutionaire geschiedenis. In Van Oorschots Russische Bibliotheek heet-ie, foutief, Boze geesten. Enge roman, overtuigend, tikje walgelijk. Dostojevski schrijft vreselijk lelijk, maar die lelijke stijl draagt bij aan de authenticiteit, en de pertinentie van de roman. Veel, heel veel antipathieke personages, waarvoor Dostojevski onophoudelijk je meelevende aandacht vraagt. Benauwend, maar ook openbarend, zoals maar heel weinig romans zijn.

Aan het eind van de roman is een deel van Dostojevski's wrok en trauma in je gezonde Hollandse bloed gekropen. Zo voelt dat dus. Grootse romankunst.


Boris Pasternak - Dokter Zjivago

Er is van alles aan te merken op Pasternaks wereldberoemde roman, maar de panoramische blik op de Russische geschiedenis die hij via de bizarre plotwendingen en zijn dromerige, inactieve personages beschrijft, is ongeevenaard. Ook hier weer wordt de revolutie beschouwd, niet als het product van een menselijke politieke strijd, maar als een onbeheersbare natuurkracht, voorbij goed en kwaad.

Beeld The LIFE Images Collection / Getty

Konstantin Fedin - Steden en Jaren

Vergeten roman, één keer vertaald, in 1930. De titel alleen al, prachtig. Zeer rijke roman die de gehele periode van 1914 tot 1920 beslaat. Net als bij Boelgakov is de belangrijkste tegenstelling hier niet die tussen goed en kwaad, maar tussen ruimdenkend en bekrompen.


Andrej Bely - Petersburg

Ooit treffend gekarakteriseerd als 'de biografie van een bom'. Meest geraffineerde roman over het revolutionaire levensgevoel. Speelt zich af voorafgaand aan de revolutie van 1905. Jonge revolutionair krijgt de opdracht zijn eigen vader, een hoge official, te vermoorden. De vader krijgt dat langzaam door, en moet tot een beslissing komen. Het portret van die vader is onvergetelijk: zeker geen kwade man, die een vertederende liefde voelt voor zijn zoon, maar gecorrumpeerd is door conventie en conformisme. De zoon is een radicale leeghoofd. De zoon wint.


Michail Boelgakov - De Witte Garde

Portret van de ondergang van een gezin uit de intelligentsia tijdens de revolutie en de burgeroorlog. De roman is sterk autobiografisch en is onbezorgd positief over de antibolsjewistische, tsaargetrouwe officieren. Boelgakov maakte er een toneelbewerking van, die enorm populair werd. Stalin was er dol op, en heeft het stuk meerdere malen gezien. Hij moest vreselijk lachen om al die slappe tsaristische officiertjes.


Konstantin Paustovskij - Begin van een onbekend tijdperk

Paustovskij, nergens zo geliefd als in Nederland. Schitterende memoires. De openingszin zet de toon: 'In een paar maanden tijds sprak Rusland alles uit waarover het eeuwenlang had gezwegen.' Paustovskij bestrijdt de officiële Sovjetmythologie niet, maar probeert die complexer te maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden