Een lijn die in twee millennia getekend is: is dat kunst?

Thomas Hogeling verkocht zijn millenniumlijn voor 150 euro via Twitter

Op zijn 13de, precies op het moment van de millenniumwisseling zette Thomas Hogeling, nu Volkskrant-redacteur, een lijn. Achttien jaar later verkocht hij zijn millenniumlijn voor 150 euro. Is dit nu kunst, vraagt hij zich af.

27 oktober 2017: Thomas zet de millenniumlijn op Twitter.

'Terwijl de rest van de familie in de woonkamer aftelde tot het nieuwe jaar, stond ik als 13-jarige aan de keukentafel. De tekst had ik alvast met Word geschreven en uitgeprint:

'Een deeltje van deze lijn is precies gezet in de millenniumwisseling bovendien is deze lijn in twee millennia gemaakt.'

Ik wilde het moment vereeuwigen. Het was tenslotte niet zomaar een jaarwisseling. Het was dé jaarwisseling.

Nog een minuut en het zou nooit meer 1999 zijn. Of 1984, of 1648. Generatie op generatie wist niet anders dan dat een jaartal met een 1 begint. Veel software was niet eens berekend op een ander getal dan 1. Programmeurs duidden jaartallen in de begintijd van de computer met slechts twee cijfers aan, om zo peperdure geheugenruimte te besparen. Ze hielden er geen rekening mee dat hun programma's in het jaar 2000 nog gebruikt zouden worden. 1999 werd 99 en 2000 werd dus 00.

Ik was gefascineerd door die 'millenniumbug'. Ik hoopte zelfs tevergeefs dat het gigantische problemen zou opleveren. Dat leek me een goed verhaal: dat computers van het ene op het andere moment denken dat ze in een tijd leven waarin computers helemaal niet bestaan.

Om 23:59:57 zette ik de stift op het papier, langs een liniaal trok ik een lijn. Om 00:00:03 haalde ik de stift weer van het papier. Daar was mijn millenniumlijn. In de achttien jaar erna heb ik nog weleens aan de lijn gedacht. Maar waar hij was gebleven, wist ik niet. Ik begon zelfs te twijfelen of ik die lijn wel echt had getrokken. Ik heb tussen mijn 13de en 31ste meer plannen gemaakt dan uitgevoerd. Tot afgelopen oktober, toen mijn ouders opeens kwamen aanzetten met twee mappen vol dierbare documenten: klassenfoto's, rapporten, zwemdiploma's. En mijn millenniumlijn.

31 december 1999/1 januari 2000: de 13-jarige Thomas maakt de millenniumlijn.

1 januari 2000

Vader van Thomas ziet de millenniumlijn slingeren en besluit die te bewaren.

Dat ontroerde me. Als je 13 bent, wil je toch vooral waardering van je klasgenoten en ouders. Wat mijn klasgenoten van de millenniumlijn vonden, weet ik niet meer, maar ik kan me in ieder geval niet herinneren dat meisjes verliefd werden op mijn vindingrijkheid. Een compliment van mijn ouders herinner ik me evenmin, maar het feit dat ze die lijn al die tijd hebben bewaard, zegt genoeg. Al waren het mijn ouders, het was de eerste keer dat ik van buitenaf bevestiging kreeg van wat ik zelf altijd heb gevonden: ik heb iets bijzonders gemaakt. Ik besloot nog diezelfde avond in oktober mijn werk tentoon te stellen op de plek waar ik tegenwoordig bevestiging zoek: Twitter.

Ik maakte een foto van de lijn en plaatste het volgende bericht: 'Toen ik 13 was, trok ik tijdens dé millenniumwisseling deze lijn, in de hoop er later heel veel geld mee te verdienen: wie biedt?' Het leverde 21 retweets op en 309 likes. Dat is uitzonderlijk veel, voor mijn doen. De waardering van mijn ouders en al die onlineaandacht maakten me zelfverzekerd: dit is niet zomaar een lijn, dit is een kunstwerk.

26 oktober 2017: Ouders geven de millenniumlijn na 18 jaar terug aan Thomas.

Die gedachte werd versterkt doordat mensen daadwerkelijk begonnen te bieden. Voetbalmaat @Vince_Bastiaans bood eerst een pilsje. Muzikant @LuckyFonzIII bood 20 euro. Iemand achter het account @TetraHis overbood dat bedrag en na een aantal biedingen over en weer was de prijs 150 euro. Verkocht.

Schuldbewust belde ik mijn vader. Sorry pap. Die kindertekening die je al die tijd voor me hebt bewaard, is verkocht. Hij vond het niet erg: misschien kon ik er een stuk over schrijven, voor de krant?

De man achter @TetraHis heet Joep Vullinghs, hij is een 45-jarige programmeur uit Utrecht: 'Ik wou dat ik het zelf had bedacht', was zijn verklaring voor de aankoop. Om de overdracht te beklinken, gingen we samen eten bij een Thais restaurant op de Nieuwmarkt in Amsterdam. Joep vertelde dat hij al een lijst had gekocht en dat hij het werk thuis in de gang zou ophangen. Het was de tweede keer dat hij een kunstwerk had gekocht. Zijn eerste kunstaanschaf ging via Marktplaats. Hij kocht daar een beeldje dat zijn eigen moeder had gemaakt in zijn geboortejaar. Hij kende het beeldje alleen van een oude foto. Ik signeerde de lijn, Joep legde dat vast met zijn telefoon: 'Nu is het míjn pensioen.'

1 november 2017

Joep Vullinghs biedt het meest en koopt de lijn voor 150 euro.

Dat zei Joep omdat ik hem had verteld dat ik als 13-jarige stiekem hoopte ooit veel geld te verdienen met mijn millenniumlijn. Met 150 euro is die hoop nu afgekocht. Maar ergens is die hoop ook waarheid geworden: 150 euro, dat is toch maar mooi 330 gulden. Daarvoor had ik de lijn destijds onmiddellijk verkocht. Om dat geld bij elkaar te krijgen, moest ik toen zeker tien keer mijn folderwijk lopen. Kon ik die 330 gulden maar aan de 13-jarige ik geven.

Maar dat kan niet en meteen nadat ik de lijn had verkocht, werd ik onzeker: is 150 euro niet veel te weinig geld? Mijn vrienden en collega's bevestigden: ja, veel te weinig. Sukkel.

Ik vroeg het aan kunsthistoricus Lennart Booij. Hij is directeur van het Amsterdam Light Festival en was enige tijd conservator van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Ook handelt hij in kunst, dus hij zou me wel kunnen vertellen hoeveel mijn werk écht waard is. Maar helaas, dat is volgens hem niet zomaar te zeggen. De prijs kan opgedreven worden als een bekende figuur het aankoopt. Of als het wordt opgenomen in een belangrijke expositie. Maar de prijs zegt niet veel over het werk zelf. Was het minder waard geweest als ik het niet had verkocht?

4 december 2017: Thomas laat de lijn in beperkte oplage van 15 kopiëren.

Er bestaan ook kunstenaars die weigeren hun werk te verkopen, omdat ze het niet willen overleveren aan de wetten van de markt. Aan de andere kant zijn er kunstenaars bij wie de marktwerking rond hun kunst wordt gezien als de belangrijke eigenschap ervan. Damien Hirst besteedde een haast perverse 14 miljoen pond aan zijn werk For the Love of God, een mensenschedel belegd met 8.601 diamanten. Aan zijn bewering dat hij het werk vervolgens voor 50 miljoen pond heeft verkocht, wordt ernstig getwijfeld. Het zou allemaal onderdeel zijn van de performance, die vragen stelt bij de marktwerking in de kunst. Of banaler: zijn uitspraken zouden de prijs van het werk nog meer opvoeren. Pure marketing. Hoe dan ook, met een bedrag van 150 euro zal ik weinig aan de discussie over de verhouding tussen geld en kunst toevoegen.

Enige hoop op Damien Hirst-achtige bedragen heb ik nog wel. Vlak voor de overdracht heb ik een beperkte oplage van vijftien kopieën van de millenniumlijn laten maken met een Riso-printer. Dat is een printer waarbij je per kleur een soort aparte mal maakt door kleine gaatjes in een verwarmde plaat te drukken. Daar doe je dan inkt in en die pers je op dik papier, kleur voor kleur. Het geeft een mooi ouderwets effect als kleuren overlappen, dat is een van de redenen dat de techniek populair is bij ontwerpers. Helaas kent mijn millenniumlijn geen overlappende kleuren. Mocht de prijs van de originele lijn ooit waanzinnig stijgen, dan worden die Riso-kopieën, met echtheidsstempel, vast ook meer waard. Zo werkt dat in de kunstwereld, heb ik me laten vertellen.

Om de prijs van mijn kunstwerk op te drijven, is na de bevestiging van mijn ouders en Twittervolgers, ook erkenning uit de kunstwereld nodig. Dus vroeg ik Lennart Booij ook wat hij inhoudelijk van het werk vindt. Hij noemt het 'performance art': 'Het zetten van de lijn, op dat moment, dat is het kunstmoment. Het gaat niet om de lijn, maar om de handeling. Je kunt het niet meer overdoen.' Als ik hem vraag het werk te vergelijken met een beroemd kunstwerk, noemt hij Flesje limonade gazeuse in zee bij Petten, van Wim T. Schippers. In 1961 leegde Schippers een flesje limonade in de zee. Dat was zijn performance. 'Een waarachtig oninteressant feit', noemde Schippers het zelf. Het is niet het resultaat, maar het idee dat telt. Er ontstond uiteraard discussie over die performance.

Over mijn lijn ontstond ook enige discussie. Iemand achter het account @seven__ beweerde op Twitter dat de lijn een jaar te vroeg is gemaakt. Het nieuwe millennium begon namelijk pas in 2001, omdat onze gregoriaanse kalender geen jaar 0 kent. De bewering dat de lijn in twee millennia is gemaakt, klopt dus niet. Volgens Lucky Fonz III klopt de eerste zin trouwens ook niet: het is niet zo dat een deeltje van de lijn precies in de millenniumwisseling is gezet. 'Dat moment bestaat niet. Alle momenten zijn of in dit millennium of in het vorige. Ik denk superveel na over dat soort dingen.'

6 december 2017: De millenniumlijn wordt gesigneerd.

Volgens Booij is dat misschien wel het karakter van een geslaagd kunstwerk: 'Jouw werk laat mensen nadenken over tijd. Hoe normaal is tijd eigenlijk? Waarom vinden we dat moment allemaal zo bijzonder? Klopt het wel, wat je beweert over die lijn?'

Ik vroeg ook aan mijn vriend Ko van 't Hek wat hij van mijn lijn vond. Hij is de helft van het duo Kunst Kijken met Ko & Kho, dat een populaire nieuwsbrief over kunst maakt. Hij noemt mijn werk ook performance art, maar ziet belangrijke verschillen met dat van Wim T. Schippers: zijn werk had geen resultaat en dat van mij wel. En het werk van Schippers draait om de willekeurigheid, terwijl mijn werk volstrekt niet willekeurig is, het is juist heel precies.

Het lijkt dan eerder op het werk van Michelangelo Pistoletto, die als performance spiegels kapotsloeg. Het resultaat bestaat, uiteraard, uit kapotte spiegels. Maar ook Pistoletto's werk is willekeuriger, omdat de performance net als die van Schippers op een willekeurig moment kan plaatsvinden. Bij de millenniumlijn is het specifieke moment van de performance juist essentieel.

6 december 2017: De millenniumlijn verwisselt van eigenaar.

Terwijl ik de kunstkenners in mijn omgeving spreek over mijn millenniumlijn, word ik steeds trotser. Natuurlijk: ik vráág ze om mijn werk in perspectief te zetten. Ik vráág ze me te vergelijken met beroemde kunstenaars. Maar toch: ze doen het wel.

Die zoektocht naar bevestiging van anderen zegt volgens mijn collega Wieteke van Zeil vooral iets over mezelf. Ze is kunsthistoricus, gespecialiseerd in de Renaissance. Kunst, legt Wieteke uit, maak je in principe vanuit een intrinsieke motivatie. Natuurlijk, Rembrandt werkte regelmatig in opdracht, maar als hem geen enkele artistieke vrijheid was gegund, dan spreek je eerder over een ambacht dan over kunst. Het moet uit jezelf komen. In die zin is bevestiging van buitenaf niet zo relevant.

Thomas met zijn net verkochte millenniumlijn.

Maar, stelt ze me gerust, toen ik 13 was, maakte ik dit wel degelijk vanuit een intrinsieke motivatie. Dat ik op deze manier probeerde een moment te vangen, is een kunstzinnige actie geweest. Van Wieteke mag ik mijn werk daarom best een kunstwerk noemen, maar ik moet wel enige bescheidenheid betrachten ten opzichte van, laten we zeggen, Michelangelo die zo'n veertig jaar aan de grafbeelden voor paus Julius II werkte. Mijn millenniumlijn is ook geen performance zoals die van Christo en Jeanne- Claude, die de Berlijnse Reichstag en de Chinese Muur inpakten.

Verschil moet er wezen, wil Wieteke maar zeggen. Het begin is er wel degelijk, vindt ze: ik heb het lef gehad om mijn eigen idee uit te voeren en aan het publiek te presenteren als iets bijzonders. Volgens Lennart Booij is daarom niet alleen de actie die ik achttien jaar geleden uitvoerde belangrijk, maar ook wat ik daarna deed. 'Het simpele feit dat je er nu aandacht op vestigt. Dat iemand er daardoor een lijst omheen doet en het aan een muur hangt. Dat je mensen op die manier dwingt erover na te denken. Dat is misschien wel de belangrijkste daad.'

20 december 2017: De millenniumlijn wordt opgehangen aan een muur in Utrecht.

Hoe erg was die millenniumbug eigenlijk?

In Nederland is zo'n 20 miljard gulden besteed aan het verhelpen van de millenniumbug, maar het is de vraag of dat geen weggegooid geld is geweest. Sommige experts beweren dat uit commerciële overwegingen angst is gecreëerd rond de millenniumbug. Ict-bedrijven boden aan je onderneming tegen forse tarieven 'millenniumproof' te maken. Juristen lieten zich goed betalen om uit te zoeken wie aansprakelijk zou zijn, mocht het toch misgaan. Maar ook in landen waar niet of nauwelijks is geïnvesteerd in oplossingen, vonden geen noemenswaardige problemen plaats. Critici menen dat het efficiënter en goedkoper was geweest om te wachten tot na de jaarwisseling en eventuele problemen achteraf te verhelpen.

Meer over