Een liefdevolle opdracht aan de muze

Niet zo lang geleden, ter gelegenheid van mijn 50ste verjaardag, kreeg ik een muziekwerk cadeau. De Nederlandse componist Chiel Meijering had op verzoek van vrienden een bewerking gemaakt van de tune van het televisieprogramma dat ik in die tijd presenteerde, De Ronde van Witteman....

Wat is de betekenis van een opdracht? Soms is het een verwijzing naar degene die de componist voor zijn compositie heeft betaald. Mozart droeg om die reden veel van zijn werk op aan een keur van vorsten in Europa. Veelzeggender zijn de opdrachten aan personen die de kunstenaar hebben geïnspireerd tot het schrijven van een meesterwerk. Zo wilde Ludwig von Beethoven zijn derde symfonie (de Eroica) aanvankelijk opdragen aan Napoleon.

De componist was in zijn jeugd een romantische, tegenwoordig zou je zeggen linkse jongen, die maar niet uitgesproken raakte over de verworvenheden van de Franse revolutie. Geestdriftig schreef hij op het omslag van zijn manuscript ‘Sinfonia Grande Intitolata Bonaparte’, maar verscheurde de pagina toen hij hoorde dat de keizer zich ontwikkelde tot een nietsontziende dictator met grootheidswaan. Toch, wanneer ik het dominante thema uit het eerste deel van de symfonie hoor, doemt het beeld bij me op van de kleine generaal te paard. De steek op het hoofd, één hand onder het uniform.

Voor Robert Schumann (1810-1856) was er geen twijfel wie zijn muze was: Clara Wieck, de door hem aanbeden toppianiste met wie hij, ondanks het verzet van haar vader, in 1840 trouwde. De rechter moest eraan te pas komen om de echtverbintenis rechtsgeldig te verklaren.

De eerste jaren met Clara was Schumann, ondanks een erfelijke aanleg voor depressiviteit, zeer gelukkig. Hij ontleende aan de liefde inspiratie voor de mooiste liederen, de geraffineerdste pianostukken en de beste kamermuziek. Eigenlijk is zijn gehele oeuvre één grote opdracht aan Clara, die triomfen vierde op alle concertpodia in Europa. Schumann werd in die tijd beschouwd als een man in de schaduw van haar succes.

In september 1842, vlak voordat nachtmerries hem uit de slaap zouden houden, componeerde hij in een roes een wonder van een pianokwintet. ‘Voor Clara.’ Het is het eerste belangrijke werk dat voor die instrumentale samenstelling (twee violen, altviool, cello en piano) werd geschreven. Per maat wint het kwintet aan kracht, om de luisteraar na een half uur in ademnood achter te laten. Zo veel muzikale hoogtepunten zijn in zo’n korte tijd amper te verdragen.

Niemand die het tweede deel, ‘te spelen als een mars’, heeft gehoord, zal de melodie ervan ooit vergeten. De strijkers verklaren om beurten hun liefde aan de piano. Schumann hoort hoe de pianiste antwoordt met zijn stem. Het is zijn muze, het is Clara die achter de vleugel zit. De patiënt Schumann voelt dat de demon in aantocht is, hij hoopt hem op afstand te kunnen houden en zijn vrouw zo lang mogelijk te dienen met zijn muziek.

Hij voelt het als een opdracht.

Paul Witteman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden