POSTUUM

Een leven lang de geschiedenis herschrijven

Doctorow wordt gezien als een van de belangrijkste schrijvers van zijn tijd. Hij schreef twaalf romans, drie verhalenbundels en een toneelstuk.

Schrijver E.L. Doctorow (1931-2015). Beeld Dan Callister / Writer Pictures

In zijn woonplaats New York is dinsdag schrijver E.L. Doctorow overleden aan complicaties ten gevolge van longkanker. Hij was 84 jaar. Bijna al zijn werken vormen eigenzinnige, soms uitgesproken provocerende herschrijvingen van bepaalde perioden in de Amerikaanse geschiedenis, waarbij Doctorow stelde dat de interpretatie die hij als literator van historische gebeurtenissen gaf ('his story') even waarachtig was als die van het geschiedenisboek ('history').

Dit voortdurend opduikende thema werd door hem telkens anders tot leven gewekt: nu eens via een alwetende verteller (Ragtime), dan weer via een onbetrouwbare ik-verteller (Andrew's Brain), soms via diverse, niet of nauwelijks te identificeren vertellers (City of God), soms weer via een ik-figuur die overal zijn commentaar op levert (The Waterworks).

World's Fair (1985) Doctorows meest autobiografische roman, met de Wereldtentoonstelling van 1939 in Flushing Meadows, New York, als uitgangspunt.

Jeugd

Edgar Lawrence Doctorow werd op 6 januari 1931 geboren in het New Yorkse stadsdeel The Bronx, als zoon van tweede generatie Joods-Russische immigranten. Hij werd vernoemd naar een van de favoriete schrijvers van zijn vader, Edgar Allan Poe. In een interview liet Doctorow zich later - kenmerkend provocerend - ontvallen: 'Mijn ouders lazen veel, maar mijn vader was gek op een boel slechte schrijvers. Gelukkig was Poe onze grootste slechte schrijver. Ik heb wel eens tegen mijn moeder gezegd: realiseren pa en jij je wel dat jullie me hebben vernoemd naar een aan drugs verslaafde, alcoholische, verdwaasde paranoïde met sterke necrofiele neigingen? Dat vond ze geen leuk grapje.'

Doctorow voelde zich al vroeg aangetrokken tot de literatuur. Toen hij op de middelbare school zich vooral in het gezelschap bleek te bevinden van slimme bèta's, zocht hij zijn toevlucht tot de schoolkrant. Daarin publiceerde hij het sterk op Kafka geïnspireerde verhaal The Beetle en een opmerkelijk goed journalistiek portret van de portier van Carnegie Hall. Toen de schoolkrant een foto van de portier wilde laten maken, bleek dat hij geheel aan de fantasie van Doctorow was ontsproten.

Ragtime (1975) In de belevenissen van een uitvoerige cast van fictieve en historische personages geeft Doctorow zijn eigen kijk op de periode voorafgaande aan WOI.

Middelmatige scripts

Na studies aan Kenyon College (Ohio) en Columbia University (New York) vervulde hij een jaar militaire dienstplicht in Duitsland. Vervolgens kreeg hij in New York een baan als scriptlezer voor een filmmaatschappij. Het lezen van middelmatige scripts inspireerde hem tot zijn eerste roman, Welcome to Hard Times (1960), een parodie op de western.

Doctorow was negen jaar redacteur en uitgever bij twee uitgevershuizen. Hij begeleidde auteurs als Ian Fleming, Ayn Rand, James Baldwin, Norman Mailer en William Kennedy. In 1969, met inmiddels een tweede roman op zijn naam - het naar sciencefiction knipogende Big As Life (1966) - zegde hij de uitgeverswereld vaarwel en werd Visiting Writer aan de University of California.

Literaire doorbraak

In 1968 volgde zijn literaire doorbraak: The Book of Daniel, een gefictionaliseerde weergave van het proces tegen Julius en Ethel Rosenberg, die Amerikaanse nucleaire geheimen zouden hebben verstrekt aan de Russen en daarvoor in 1953 waren geëxecuteerd. In 1975 verscheen Doctorows beroemdste boek: Ragtime. Het is wellicht de beste illustratie van zijn postmoderne visie dat de waarheid van de romanschrijver dezelfde geldigheid heeft als die van de historicus. Ragtime speelt zich af tussen 1902 en het begin van de Eerste Wereldoorlog. Het verhaalt van de wederwaardigheden van fictieve personages, maar ook die van historische figuren, zoals boeienkoning Harry Houdini, anarchiste Emma Goldman, actrice Evelyn Nesbit, bankier J. Pierpont Morgan, autofabrikant Henry Ford en de psychoanalytici Freud en Jung.

In Ragtime beschrijft Doctorow onder meer een lesbisch onderonsje tussen Goldman en Nesbit, waarbij het fictieve personage Mother's Youngest Brother zich vanuit een kast toekijkend aftrekt. Elders laat hij Morgan geloven dat Ford de reïncarnatie is van een Egyptische farao waarvan hijzelf de mummie in bezit heeft, terwijl iedereen denkt dat deze Cairo is. De twee heren sluiten het supergeheime genootschap The Pyramid. In weer een ander tafereel maken Freud en Jung samen een boottochtje door - hoe freudiaans - de Tunnel of Love in het Luna Park van Coney Island.

Gevraagd of Goldman en Nesbit elkaar ooit hadden ontmoet - wat onaannemelijk is - antwoordde Doctorow: 'Nu wel'. Over Morgan zei hij: 'Mijn portret van hem doet de ziel en de essentie van de man meer recht dan de geautoriseerde biografie.'

The Book of Daniel (1969) Het proces tegen Paul en Rochelle Isaacson (gebaseerd op Julius en Ethel Rosenberg) uit 1951, beschreven via terugblikken van hun zoon Daniel, vijftien jaar later.

Prijzen

In de loop der jaren verzamelde Doctorow ongeveer alle literaire prijzen die de VS te bieden hebben: de Pulitzer Prize, de National Book Award, twee PEN/Faulkner Awards, drie National Book Critics Circle Awards...

Na een leven lang de geschiedenis te hebben herschreven, situeerde hij zijn laatste roman, Andrew's Brain (2014), in het heden. Het bestaat geheel uit dialoog, maar wel een waarin nog even venijnig wordt uitgehaald naar Bush jr., Cheney en Rumsfeld. Hij bleef tot het laatst provoceren.

City of God (2000) Dit veelstemmige eerbetoon aan de macht van de vertelkunst is Doctorows meest filosofische en, ironisch genoeg, minst toegankelijke roman.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden