RecensieGeheimzinnigheid is zijn fort

Een leugenaar, racist en egoïst die zich een groot cultuurfilosoof waande ★★★★★

Beeld Max Kisman

In een fascinerende biografie schetst Arnold Carmiggelt het leven van een Nederlandse archeoloog die voor de nazi’s bewijzen wilde verzamelen voor de superioriteit van het Germaanse ras.  

‘Ik zou graag hierbij willen opmerken dat ik tot het bestuur behoor van de Friese nationaalsocialistische partij (Fryske Folksparty), dat ik alle Duitsgezinde kringen in het Nederlandse Friesland goed ken, en ook de beste betrekkingen onderhoud met de leidende kringen van de Nederlandse nationaalsocialisten.’

Het is 12 mei 1940. De Duitse inval in Nederland is nog in volle gang maar archeoloog Assien Bohmers biedt de nazi’s alvast zijn diensten aan. Veel Friese ambtenaren zullen moeten worden vervangen, schrijft hij, en hij wil wel helpen. Bohmers ruikt een unieke kans. Als er straks een groot-Duits rijk ontstaat, wil hij de leider zijn van een raszuivere megaprovincie ‘Friesland’. Maar hij overdrijft enorm. Hij heeft nauwelijks connecties in Friese of nationaalsocialistische kringen. Hij is een einzelgänger. Dat was hij al tijdens zijn studie in Amsterdam. Toen redde zijn verloofde Wytske hem uit zijn isolement. Zij is Friezin; hij is nauwelijks Fries. De drie jaren met haar zijn de gelukkigste uit zijn leven. Na haar vroege dood in het kraambed stort zijn wereld ineen. Bohmers raakt verzeild in rechts-radicale kringen. Hij doet zich voor als een raszuivere Fries en een bewonderaar van nazi-Duitsland. Zo ontdekt hij Ahnenerbe, de ‘wetenschappelijke’ organisatie van de SS. En hij solliciteert. De ‘stoere Fries’ wordt met open armen ontvangen.

Ahnenerbe heeft als opdracht wetenschappelijke bewijzen te verzamelen voor de superioriteit van het Germaanse ras. Voor Bohmers is dat een uitgemaakte zaak. Hij krijgt prestigieuze opgravingen toegewezen, zoals die in Dolce Vestonice, in het veroverde Tsjechië, de vindplaats van de beroemde ‘Venus van Vestonice’. Bohmers moet bewijzen dat daar Germanen woonden. Hij bouwt een vertrouwensband op met Ahnenerbe-directeur Wolfram Sievers en heeft in 1939 een persoonlijk onderhoud met SS-leider Heinrich Himmler. Daar pleit hij voor een groot-Friese provincie binnen het komende Duitse rijk.

Wanneer Himmler in mei 1940 zijn brief onder ogen krijgt, stemt hij in. Bohmers wordt adviseur van de bezetter. Maar de eeuwige buitenstaander bereikt niets. De Friezen moeten hem niet, en de Duitsers zien niets in Friese onafhankelijkheid. Hun geduld raakt op. Bohmers krijgt zijn felbegeerde aanstelling in Groningen als privaatdocent, dat wel, maar wanneer publiceert hij nu eens over zijn opgravingen? En waarom wil hij geen lid worden van de SS? Bij Ahnenerbe-feestjes loopt hij als enige archeoloog nog in burger! De eeuwige buitenstaander wil zich niet binden.

Assien Bohmers tijdens een opgraving.Beeld Archief / Leeuwarder Courant

Wolfram Sievers wordt uiteindelijk in Neurenberg ter dood veroordeeld vanwege zijn betrokkenheid bij gruwelijke experimenten in concentratiekampen. Wist Bohmers van deze kant van Ahnenerbe? We weten het niet. Ook Bohmers wordt in 1945 opgepakt maar het onderzoek naar zijn verleden loopt op niets uit. De opschepperige brief uit mei 1940 had zijn carrière kunnen breken maar die is toen niet opgedoken. In 1947 kan hij weer in Groningen aan de slag. En toch komt het nooit meer goed. Bohmers blijft voor zijn collega’s een schimmige figuur aan wie een luchtje zit. Maar dat deert hem niet. Hij trekt zijn eigen plan, gaat zijn eigen gang. Hij laat een ‘onderzoeksschip’ bouwen en schaft illegaal wapens aan. Voor als de Russen Europa binnenvallen. Als zijn baas Harm Waterbolk dát hoort, grijpt deze zijn kans en werkt Bohmers de deur uit.

Geheimzinnigheid is zijn fort is een fascinerende biografie. Wie was Assien Bohmers? Veertien jaar lang zocht auteur Arnold Carmiggelt naar de waarheid achter de verdachtmakingen. Aanvankelijk wilde hij alleen maar weten of Bohmers iets te maken had met de zaak-Vermaning, die kort na Bohmers’ vertrek losbarstte. Had hij de scharrelaar Tjerk Vermaning geholpen bij het namaken van oeroude vuistbijlen? De affaire zou Waterbolk blijven achtervolgen en hij is er tot op de dag van vandaag van overtuigd dat Bohmers ermee te maken had. Carmiggelt, zelf archeoloog, pleit Bohmers vrij. Maar ondertussen beet hij zich in hem vast. Hij kent het vakgebied, de mensen, de slepende conflicten, en schreef een uniek boek over wetenschap, over de grenzen van collaboratie, maar vooral: over een tragisch mensenleven.

Bohmers was een uitstekend archeoloog maar sociaal onbeholpen. Hij was een leugenaar, een racist en een egoïst. Hij waande zich een groot cultuurfilosoof wiens tijd nog moest komen. Was hij ‘fout’? Zoals zovelen geloofde hij in de superioriteit van het Germaanse ras. Zoals zovelen beschouwde hij het Duitse rijk als een uitgelezen kans om een schitterende carrière op te bouwen. Maar terwijl veel ‘foute’ collega’s achteraf hun foute verleden konden verdoezelen, bleef het verleden Bohmers achtervolgen. Begin jaren zestig komt de Holocaust in het centrum van de belangstelling te staan. En daarmee de SS-ideologie. De archieven van Ahnenerbe gaan open. Bohmers’ naam duikt op. Hij kan en wil zich niet verdedigen. Hij zwijgt, liegt. En uiteindelijk emigreert hij. Assien Bohmers sterft in 1988 in Zweden.

Beeld Uitgeverij Eburon

Arnold Carmiggelt, Geheimzinnigheid is zijn fort. Uitgeverij Eburon; 693 pagina’s; € 34. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden