Een lesje filmgeschiedenis: ga niet naar Mars

Ruim honderd films zijn de afgelopen eeuw over Mars gemaakt. De nieuwste: sf-thriller Life. Pauline Kleijer over waarom de rode planeet ons zo aantrekt. En wat zijn de beste vijf Marsfilms?

Beeld .

Nee, we kunnen beter niet naar Mars reizen. En het is al helemaal geen goed idee om contact te leggen met buitenaardse wezens. Filmmakers waarschuwen er al jaren voor. Kijk maar naar It! The Terror from Beyond Space, een sciencefictionfilm uit 1958. Een Martiaans monster verschuilt zich aan boord van een ruimteschip dat op de terugweg is naar de aarde. Eén voor één worden de bemanningsleden op gruwelijke wijze afgeslacht. 'Een andere naam voor Mars - een planeet zo wreed, zo vijandig - is Dood', klinkt het omineus aan het eind van de film.

Bijna hetzelfde verhaal wordt verteld in de nieuwe sciencefictionthriller Life, waarin Ryan Reynolds en Jake Gyllenhaal te zien zijn als astronauten die bedreigd worden door een vanaf Mars meegelift creatuur aan boord van hun ruimtestation. Zowel Life als It! staan in een lange traditie: de filmgeschiedenis is rijk aan fantasieën - vaak gruwelijk, soms hoopvol - over de planeet Mars. Minstens honderd films zijn er gemaakt waarin Mars een rol speelt.

Wat is toch de aantrekkingskracht van de rode planeet op filmmakers? Toen de filmkunst werd uitgevonden, stond de maan aanvankelijk meer in de belangstelling. Al in 1898 verscheen de eerste korte film over de maan, maar het duurde tot 1910 voordat de Amerikaanse filmstudio van Thomas Edison de eerste reis naar Mars presenteerde. A Trip to Mars heet het korte filmpje, waarin een wetenschapper zichzelf met een zwaartekrachtoplossend poeder de ruimte in lanceert. Op Mars aangekomen treft hij vreemde reuzen met menselijke gezichten aan, waarna hij weer wordt teruggeblazen naar de aarde.

Daarmee speelt de allereerste Marsfilm in op precies dezelfde fascinatie die 107 jaar later aan de basis ligt van Life. Al sinds de astronoom Giovanni Schiaparelli in 1877 meende te zien dat er kanalen liepen op Mars, laten schrijvers van fictie hun fantasie de vrije loop over de mogelijke bewoners van de planeet.

Zelfs nadat gedetailleerde foto's een droog en kaal landschap hadden getoond, zonder ook maar een watergeul in zicht, liet de vraag of er leven is op Mars zich niet de kop indrukken. Logisch, want het is nog steeds niet helemaal uitgesloten; wie weet bevindt zich onder de grond wel een of ander organisme dat een winterslaap houdt, zoals de suggestie is in Life. Groene, welbespraakte Marsmannetjes kunnen we waarschijnlijk niet meer verwachten, maar er blijven genoeg mogelijkheden over die de verbeelding prikkelen.

Beeld .

Life (***)

Lees hier de filmrecensie van Life.

Los daarvan: filmmakers hoeven zich natuurlijk niet veel aan te trekken van de ontwikkelingen in de astronomie en de ruimtevaart. In een bioscoopzaal is elk droombeeld van Mars geoorloofd. Zeker zolang de planeet alleen nog door Marswagentjes onderzocht is en niet door astronauten. Pas wanneer er daadwerkelijk mensen rondlopen op Mars (volgens de huidige planning van NASA rond 2033) zou de magie wel eens voorgoed kunnen worden doorbroken.

Tot die tijd blijft Mars een mythische plek waarop we onze hoop en angst kunnen projecteren. Sciencefiction gaat tenslotte over onszelf: elk verhaal over de toekomst reflecteert het wereldbeeld van de tijd waarin het verzonnen is. Omdat Mars van alle planeten in ons zonnestelsel het meest op de aarde lijkt, is het rode oppervlak van de planeet bij uitstek geschikt als spiegel. De ruim honderd Marsfilms die in ruim honderd jaar tijd gemaakt zijn, leveren dan ook genoeg stof op tot reflectie. En zo nu en dan een cinematografisch hoogtepunt.

De Beste Marsfilms

Revolutie Aelita

De eerste periode van Marsfilms was een romantische. De ruimtevaart bestond nog niet, dus hoe de mens op Mars belandde, deed er niet zoveel toe. Eenmaal op de planeet aangekomen, bleek de fantasie vaak wel begrensd: Marsbewoners leken opvallend veel op mensen. Ook was de Martiaanse samenleving niet zelden een afspiegeling van aardse politieke systemen. Naar gelang de politieke voorkeur van de filmmaker betekende dat bijvoorbeeld dat de Martianen in een kapitalistisch Utopia leefden, of juist zuchtten onder een regime dat arbeiders uitbuitte.

Dat laatste is het geval in Aelita: Queen of Mars (1924), een Russische zwijgende film naar een roman van Tolstoj. Terwijl in Rusland het communistisch ideaal wordt verwezenlijkt, worden de Marsbewoners gebruikt als slaven door een verdorven heerser. Aelita, een Martiaanse prinses, wordt verliefd op een Russische ruimtereiziger die de planeet bereikt. Ze lijkt haar volk te willen bevrijden, maar dat valt tegen. De film van Yakov Protazanov heeft nog altijd allure: vooral de fraaie decors en kostuums maken Aelita tot een lust voor het oog.

Beeld x

Invasie War of the Worlds

Films waarin kwaadaardige Marswezens de aarde belagen, vormen een genre op zich binnen de Marsfilm. Tientallen zijn er gemaakt en dat is allemaal de schuld van H.G. Wells, de auteur van The War of the Worlds (1898). De sciencefictionroman over een buitenaardse invasie inspireerde veel andere schrijvers en werd talloze malen bewerkt, onder anderen door Orson Welles, die er een berucht radiohoorspel van maakte dat in 1938 tot paniek leidde onder luisteraars.

Van de verschillende verfilmingen is de eerste, van George Pal en Byron Haskin uit 1953, nog altijd de beste. Daarin zit de beroemde scène waarin drie Amerikanen zwaaiend met een witte vlag op een Martiaanse delegatie aflopen: 'Hey there, we're friends.' Ze worden zonder pardon vernietigd.

Ongeveer hetzelfde gebeurt in de zwarte komedie Mars Attacks! (1996), een ander hoogtepunt binnen de Marsfilm, waarmee regisseur Tim Burton volop zijn liefde betuigde aan sciencefictionfilms uit de jaren vijftig en zestig. Zo lijkt het Marsmeisje in Mars Attacks! opvallend veel op de titelheldin van de B-film Queen of Blood (1966), waarin een vampierachtige, vrouwelijke Marsbewoner een bloedbad aanricht onder hulpvaardige astronauten.

Beeld x

Feminisatie Devil Girl from Mars

In de allereerste sciencefictionfilms wordt Mars opvallend vaak geregeerd door vrouwen. Toch zijn het voornamelijk mannelijke fantasieën die hier worden uitgeleefd; zo belandt in Just Imagine (1930) een mannelijke astronaut op Mars, waar alleen maar schaars geklede vrouwen blijken te wonen, die dansnummers voor hem opvoeren. Vanaf de jaren vijftig rukt een ander stramien op: per science-fictionfilm gaan een of twee vrouwelijke astronauten mee op ruimtereis. Zij schenken koffie, dragen onmogelijk korte rokken en zorgen voor romantiek aan boord - zie bijvoorbeeld Flight to Mars (1951).

In latere Marsfilms, zoals Brian De Palma's wisselvallige, geflopte blockbuster Mission to Mars (2000), krijgen de vrouwenrollen meer substantie en worden vrouwelijke wetenschappers serieus genomen. Maar de beste vrouwenrol blijft weggelegd voor Patricia Laffan, die een Martiaanse dominatrix speelde in de uiterst goedkope, geestige sciencefictionfilm Devil Girl from Mars (1954). Ze reist vanaf haar eigen planeet, waar de vrouwen sterk zijn en de mannen slappelingen, naar de aarde om een geschikte man te vinden om zich mee voort te planten. Dat blijkt op het Britse platteland niet zo gemakkelijk.

Kolonisatie Total Recall

Nadat alle uithoeken van de aarde in kaart waren gebracht, vonden de nieuwe ontdekkingsreizen in de ruimte plaats. Al snel doemde daarbij de mogelijkheid van interplanetaire kolonisatie op. Een slim plan: als we de aarde hebben uitgeput, kunnen we altijd nog op Mars gaan wonen. Hoewel sciencefictionschrijvers zich gretig op het idee stortten, zijn er weinig films te vinden waarin de kolonisatie van Mars goed uitpakt. John Carpenters effectieve, maar tamelijk lompe horrorfilm Ghosts of Mars (2001) toont een mistroostige, geïndustrialiseerde kolonie waar zombie-achtige monsters opduiken.

Ook in Paul Verhoevens Total Recall (1990), door velen beschouwd als de beste Marsfilm tot nu toe, zijn de scènes die zich op de rode planeet afspelen geen reclame voor een enkeltje Mars. Sciencefictionschrijver Philip K. Dick, wiens verhaal We Can Remember It for You Wholesale de inspiratie leverde voor Total Recall, beschouwde een mogelijke kolonisatie van Mars dan ook als valse hoop. Volgens Dick zou de mensheid precies dezelfde fouten blijven maken; op winst beluste speculanten zouden de planeet ruïneren.

Beeld x

Terravorming The Martian

Dat het mogelijk is om enige tijd op Mars te overleven, is een gegeven dat door de jaren heen de nodige inspiratie heeft geleverd. Met The Martian (2015) maakte Ridley Scott een film die nu eens niet over buitenaards leven gaat, maar simpelweg over het overleven in barre omstandigheden. Terravorming is de term voor het bewoonbaar maken van Mars en de gestrande astronaut Mark Watney (Matt Damon) is er goed in. Hij zorgt voor voldoende zuurstof, verbouwt zijn eigen groente en wacht goedgemutst tot hij een keer door NASA wordt opgepikt. Van existentiële eenzaamheid, of angst voor het onbekende, heeft hij geen last.

Dat geldt ook voor ruimtereiziger Kit Draper in Robinson Crusoe on Mars (1964), een bijzondere voorloper van The Martian. Ook Draper blijft onbedoeld achter op Mars en leert er te overleven. Anders dan Watney krijgt hij wel te maken met buitenaards leven. Gelukkig ziet deze alien eruit als een mens en is hij zo relaxed (de film heeft onmiskenbaar hippie-invloeden) dat van vijandschap geen sprake is. Als sciencefiction daadwerkelijk een spiegel is, dan staan zowel Robinson Crusoe on Mars als The Martian voor een bijzonder tevreden mensbeeld. Het geeft aan dat er nog altijd ruimte blijft voor optimisme. Door naar Mars te reizen kan de mens niet aan zichzelf ontsnappen, maar hij kan er wel het beste van maken.

Beeld x

Mars in the Movies

Op tal van internetsites wordt bijgehouden welke films zich allemaal op Mars afspelen of over Mars gaan, maar in boekvorm ontbrak zo'n lijst tot voor kort. Thomas Kent Miller, een sciencefictionfilmfanaat en voormalig NASA-medewerker (hij werkte op de documentatie-afdeling) maakte dat gemis goed met het in november vorig jaar verschenen Mars in the Movies. Daarin zet hij alle Marsfilms netjes op een rij. En niet alleen dat: hij heeft ze ook bijna allemaal bekeken en geeft er zijn hoogst eigenzinnige, vaak geestige mening over. Een interessant overzichtswerk voor de liefhebber.

Thomas Kent Miller: Mars in the Movies - A History. McFarland, 292 p., euro 48,99.

Jake Gyllenhaal in Life. Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.