Een langgerekte worsteling

Ongekende rampspoed en grote successen bracht de 20ste eeuw met zich mee. In Barbarism and Civilization beschrijft Bernard Wasserstein met verve oorlogen, ongelijkheden en emancipatie....

‘De lampen gaan uit in heel Europa, en we zullen ze niet meer zien aangaan tijdens ons leven’, aldus de Britse minister van Buitenlandse Zaken Sir Edward Grey, terwijl hij somber uit het raam van het Foreign Office staarde. Het is 4 augustus 1914, de dag waarop Engeland de oorlog verklaarde aan Duitsland, nadat dit geweigerd had zich terug te trekken uit België.

Grey stond vrijwel alleen in zijn sombere profetie. Franse soldaten gingen zingend de treinen naar het front in, terwijl de meeste Britten geloofden dat het met Kerstmis wel allemaal voorbij zou zijn. Aan alle kanten was men optimistisch, in een ‘klinkend openingskoor voor een onsterfelijk lied van opoffering, trouw en heldendom’, zoals de vooruitstrevende en sociaal voelende Duitse industrieel Walther Rathenau het uitdrukte.

Wat volgde was een uiterst moorddadige oorlog, een moeras van ellende waarin de juichtonen geheel zouden verstommen. ‘De 20ste eeuw is de ergste van alle tijden’, verzuchtte de Russische dichteres Anna Achmatova al in 1919 – en het ergste moest nog komen, niet alleen in Rusland, waar de Revolutie een keten van ongekende wreedheden in gang had gezet, ook in de rest van Europa. Achmatova zelf zou die rampen overleven, al zou haar jaren het zwijgen worden opgelegd.

Wanneer we terugkijken op de afgelopen eeuw, dan moeten we constateren dat Achmatova gelijk heeft gekregen, schrijft de Britse historicus Bernard Wasserstein op de laatste bladzijden van zijn vuistdikke overzichtswerk over de geschiedenis van Europa in de 20ste eeuw. Maar daarmee is niet het hele verhaal verteld, want diezelfde eeuw bracht ook ongekende vooruitgang – een constatering die hij in de titel van dit klassieke handboek tot uitdrukking heeft willen brengen.

De titel Barbarism and Civilization weerspiegelt niet alleen Wassersteins visie op de afgelopen eeuw, maar typeert ook de manier waarop hij complexe thema’s met elkaar verbindt. De geschiedenis van Europa in de 20ste eeuw laat zich in zijn ogen het best beschrijven als een langgerekte worsteling, waarin diepe tegenstellingen grotendeels werden opgelost.

De geschiedenis van Europa in de 20ste eeuw, met haar gruwelijke oorlogen, revoluties, dictaturen en burgeroorlogen, laat zich in die zin begrijpen als een geleidelijk verdwijnen van extreme vormen van ongelijkheid binnen en tussen landen. In 1914 kwam die ongelijkheid tot uiting in een sterke asymmetrie, zowel in economisch en politiek als cultureel opzicht. Aan de ene kant stonden de uitgestrekte maar arme en instabiele imperia Rusland, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk, aan de andere kant de industriële en culturele supermachten Groot-Brittannië en Frankrijk, met het sterk opkomende en militair gefrustreerde Duitsland daartussen.

Maar er waren meer tegenstellingen, bijvoorbeeld in politieke stabiliteit en democratisch bestuur, tussen West- en Oost-Europa, contrasten die lang zouden blijven voortbestaan. Datzelfde gold voor de verschillen in welvaart tussen Noord en Zuid, maar evenzeer binnen elke samenleving, tussen stad en platteland, tussen klassen en standen, in termen van inkomen, bezit, leefomstandigheden, onderwijs, gezondheidszorg. Het bloedige, miljoenen mensenlevens verslindende geweld dat de geschiedenis van Europa in de 20ste eeuw beheerste, is in Wassersteins ogen in de eerste plaats het product van deze ongelijke verhoudingen.

Dat is de ene kant van Wassersteins verhaal. Aan de andere kant staat het Europa van nu. De ongelijkheid en asymmetrie zijn sterk afgezwakt en zelfs grotendeels opgelost, terwijl Europa kan bogen op onbetwiste successen in termen van levensgeluk, opleiding, rijkdom, emancipatie en levensverwachting. De Europese eenwording is daarvan tegelijk uitdrukking en katalysator

De klasse van Barbarism and Civilization ligt in het ogenschijnlijk gemak waarmee Wasserstein zijn panorama heeft geschilderd, met forse, heldere streken, vol couleur en humor, gebaseerd op een onmiskenbare beheersing van zijn materiaal. Zijn stijl is evenwichtig en gevat – neem bijvoorbeeld zijn typering van Duitsland na Versailles ‘als een gewond dier dat door zijn buren in de gaten werd gehouden, angstig voor zijn woede van pijn, bevreesd voor zijn kracht wanneer het zou zijn hersteld’.

Soms keert deze gevatte stijl zich echter tegen de kwaliteit. Het is te simpel het fascisme neer te zetten als ‘een primitieve rationalisering van gangsterdom’ of Hitlers beweging als een ‘opstand van de goot’. Een vergelijkbaar bezwaar is in te brengen tegen het eenzijdig dynamische karakter van het verhaal. Barbarism and Civilization vertelt de geschiedenis als één aaneengesloten heftige beweging, met Duitsland, Frankrijk, Rusland en Engeland in de hoofdrol. De kleinere verhalen, de momenten van rust, ontbreken, en ook dat is een deel van het Europese verleden. Frank van Vree

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden