Een koude oorlog

Honger, vechtpartijen, computerkraak – beschuldigingen vliegen over en weer tijdens en na de opnamen van De Hel van ’63. Echte schandalen of ordinair gekrakeel?...

Zo’n 280 duizend bezoekers zagen tot dusver De Hel van ’63, het epos van regisseur Steven de Jong en producent Klaas de Jong (geen familie) over de barre Elfstedentocht in dat jaar, en daar zijn de Friese makers best tevreden over.

De sneeuw stuift inmiddels in een tanend aantal bioscoopzalen van het doek, maar twee maanden na de première guurt het elders nog volop. Een vrieskou trekt door advocatenkantoor en gerechtsgebouw, in de gedaante van schadeclaims, ruzies over achterstallige betalingen en aantijgingen over computerkraak. In het kielzog volgen verhalen over incidenten op de set, variërend van beroerde catering tot een vechtpartij in de Lapse sneeuw. Vandaag doet de rechtbank uitspraak in een kort geding dat de producent aanspande tegen acteur Maarten Spanjer, die het duo, op basis van eerdere ervaringen, ‘oplichters’ noemde. Wat gebeurde er toch van februari tot mei 2009 in De Hel van ’63? The making of, opgetekend uit de gelederen van de Vereniging Crewbelangen, die opkomt voor medewerkers in de film- en tv-wereld, en de visie van producent Klaas de Jong.

Wat vooraf ging
Eind 2008, begin 2009 gaat bij enkele tientallen technici en productiemedewerkers in de Nederlandse filmbranche de telefoon. Zijn ze soms beschikbaar voor De Hel van ’63, een vertelling over de tocht der tochten van de tocht der tochten? Draaien vanaf februari, te beginnen in Litouwen.

Ze hebben er zin in. Goed, het zal afzien zijn, in de sneeuw en op het ijs. Afgelegen oorden. Lange, donkere dagen. Maar dat is tegelijkertijd de charme. Dat is filmen. Avontuur. Sommigen zitten al decennia in het vak. Op de palmares: Flodder, Amsterdamned, Op hoop van Zegen, Zwartboek.

Er is respect. Die vermaledijde Friezen hebben het toch weer voor elkaar. Eerder verfilmde Steven de Jong De Kameleon (1 en 2) en De Scheepjongens van Bontekoe en nu weer een nieuw logistiek huzarenstukje. Ze kennen ook de verhalen rondom eerdere producties. Beetje botte noorderlingen. Krappe budgetten. Tarvo-broden met potten pindakaas. Late betalingen. Ze zien wel. Gaan!

Scène 1, Litouwen, begin februari 2009
In het Litouws rietland staat het water duimendik op het ijs. Het dooit, en het moet er al dagen, zo niet weken dooien. Verbijstering bij de in Vilnius gearriveerde crew. Had niemand dit kunnen voorzien? Eerst was er plotseling uitstel geweest – problemen met een garantstelling, er misten nog wat handtekeningen. Onverrichter zake terug naar Nederland dan maar, de komst van een tweede ploeg wordt nog net op tijd geannuleerd. Een verzoek om uitbetaling van twee werkdagen wordt niet gehonoreerd. Er is immers geen shot gemaakt. Stroefjes, het begin, daar houden ze het maar op.

Klaas de Jong: ‘Volgens ons contact in Litouwen zou de temperatuur er om spannen, maar het kon wel. Dat het niet doorging, was een fikse tegenslag. Een verzoek om uitbetaling heb ik nooit gekregen.’

Scène 2, Letland, half februari 2009
Hier vriest het. Lekker draaien, enkele dagen aaneen. Maar enkele medewerkers fronsen de wenkbrauwen. Hoofdrolspeler Chris Zegers rijdt in een vrachtwagen van Russische makelij. Op de huif staat Verkade. Belachelijk, wie gelooft dat nou. Het gaat natuurlijk opvallen dat de Kever die de truck tegemoet rijdt met die rechthoekige achterruit onmiskenbaar uit het begin van de jaren zeventig stamt – in ’63 was dat raampje ovaal. En zal niemand zien dat enkele acteurs en figuranten op moderne combi-noren schaatsen? Geneuzel? Je hebt als medewerker ook een beroepseer? Jouw naam loopt straks op de aftiteling.

KdJ: ‘Ik vraag me af waar ze zich mee bemoeiden. Hier is een art-department voor. Daar weten ze echt wel wat ze doen. Het gezeur kwam telkens uit dezelfde hoek: de cameraploeg, het licht. Laat ze licht maken.’

Scène 3, Biddinghuizen, eind februari 2009
Zo’n 500 figuranten hebben zich ’s middags gemeld bij de ijsbaan in Biddinghuizen. Vandaag wacht een gecompliceerde opname: de deelnemers die zich vanuit de hal in de donkerte en masse al klunend op het ijs storten. Half zes, eind van de middag, zit de crew aan de stamppot. Een keer wat anders dan proviand uit blik, pakjes en grootverpakkingen uit de Aldi en Lidl.

Eenmaal op het ijs, komt de ontdekking dat daar geen koffie, thee of frisdrank beschikbaar is. Geschrapt, naar verluidt. De voorbereidingen nemen uren in beslag. Er klinkt steeds meer gemor, de eerste figuranten vertrekken, en kwart voor twaalf, in het holst van de nacht, is camera-assistent Vincent Geijsel, het beu. Als alles op scherp staat voor de eerste take met de steady cam, roept hij: ‘Ik ga zo niet draaien.’ ‘Honger!’, gebaart hij naar de regisseur. De opnameleider beticht hem van chantage. Geijsel draait onder protest de bestorming van het ijs. Het oponthoud zou niet langer dan twee minuten hebben geduurd. Dan komen soep en broodjes door.

De volgende dag krijgt Geijsel een telefoontje van de uitvoerend producent. Hij is niet meer welkom op de set. 38 Geplande werkdagen gaan in rook op. Zijn claim van 20 duizend euro wordt snel beantwoord: de productie eist op haar beurt 45 duizend euro van de focus puller. Die is verantwoordelijk voor het verknallen van een hele draaidag. Uiteindelijk resultaat van een juridische procedure: Geijsel ontvangt 2500 euro – hij kan er zijn advocaat niet van betalen.

KdJ: ‘Onvergeeflijk, dit. Je legt de boel niet plat omdat de maaltijd uitloopt. Er staan vijfhonderd figuranten te wachten, en op het moment suprême zeg je: eerst eten. Dit soort lieden heeft niet de juiste instelling om een grote en zware productie te voltooien. Je kunt je zelfs afvragen of het normaal is dat zowel ontbijt, als lunch als avondborrel geregeld is. Krijg jij het van je baas?’

Scène 4, Kemi, maart 2009
De havenstad, gelegen aan de Botnische golf en de monding van de rivier de Kemijoki, is de uitvalsbasis voor de opnames op de bevroren zee. De sfeer wordt er die weken niet beter op. Crew en cast schieten daggeldvergoedingen voor, de uitvoerend producent kan geen geld pinnen. Assistent productieleiding Mita de Groot herinnert de later ter plekke gearriveerde Klaas de Jong aan de belofte tot uitbetaling. Hij zegt van niets te weten. De ruzie loopt hoog op, crewleden eisen geld. ’s Avonds overhandigt De Groot De Jong de bankrekeningnummers; het geld wordt alsnog overgemaakt.

Op de set gaat iets mis. Een clapper loader met lenskoffers in zijn handen doorkruist een scène waar op dat moment nog stills worden gemaakt. De opnameleider trekt hem aan zijn jas, er vallen rake klappen, ze tuimelen op het ijs, sneeuw wolkt op.

KdJ: ‘Weer een toppertje. Ik kwam de tweede draaidag, het is onzin dat ze veel moesten voorschieten. Het ging om vijftien euro per dag. Ik wist oprecht van niks. Van de vechtpartij hoorde ik pas toen ik thuis was. Ik weet wel dat die clapper loader extreem agressief is; hij heeft mij ook wel eens aan de kant geduwd. Het verbaast me dat hij niet onmiddellijk naar huis is gestuurd.’

Scène 5, Dokkum, april 2009
Klaas de Jong komt in het gezelschap van twee rechercheurs de kantine van het raadhuis in Dokkum binnen, waar de productie kantoor houdt. Een stagiair van de crew krijgt de mededeling dat hij is aangehouden op verdenking van computervredebreuk: hij zou de mailbox van De Jong hebben gekraakt – de producent had een wachtwoord achtergelaten op een laptop. Er volgt een huiszoeking bij de ouders van de stagiair in Stiens, waar dvd’s en computers in beslag worden genomen. Zelf zit hij 24 uur vast. Enkele dagen later komt het tot een heftige woordenwisseling tussen assistente Mita de Groot, die getuige was van de arrestatie, en De Jong. ‘Jij bent het meest gefrustreerde mannetje dat ik ooit in mijn leven heb meegemaakt’, bijt ze hem toe.

Op 10 mei, als vrijwel alle opnames zijn afgerond, krijgt Mita de Groot telefoon. Ze moet zich melden op het politiebureau in Leeuwarden. Ook zij wordt beticht van computervredebreuk. Ze wordt vier uur verhoord, brengt de nacht in de cel door, en de ochtend erop nog eens vier uur aan de tand gevoeld. Vorige week kwam er een brief van het Openbaar Ministerie in Leeuwarden: sepot wegens gebrek aan bewijs. De stagiair heeft over verdere vervolging nog niets vernomen.

KdJ: ‘Twee getuigen hebben me gewaarschuwd dat die stagiair in mijn mail zat. Ze hadden gehoord dat informatie naar Crewbelangen zou gaan. Hij heeft Mita de Groot als medeplichtige genoemd. In mijn mail zitten bestanden vanaf 1998. Begrotingen, salarissen. Daar hoor je af te blijven. Dit zijn zieke mensen.’

Eindspel
Crewbelangen – dat overigens verklaart nooit iets uit de mailbox van De Jong te hebben ontvangen – is inmiddels naar aanleiding van de gebeurtenissen rondom De Hel van ’63 in overleg met het Nederlandse Fonds voor de Film en de vakbond FNV Kiem over de komst van een keurmerk voor film- en tv-producenten. Er moet volgens de vereniging een eind komen aan de willekeur op de set. Onduidelijke afspraken, lange werkdagen, uitblijvende betalingen, eenzijdige opzeggingen van contracten; van een normale verhouding tussen opdrachtgever en medewerker is geen sprake. Crewbelangen wijst erop dat de producenten werken met gemeenschapsgeld, de subsidies voor de film.

Bij de vereniging zijn meer klachten over de ‘De Jongetjes’ binnengekomen, ook van vorige producties. Het is een bont palet: wanbetalingen, onveilige situaties, intimidatie. Een deel ervan is anoniem. De advocaat van Maarten Spanjer, Keje Molenaar, citeerde begin deze maand getuigen in het kort geding dat de producent tegen zijn cliënt aanspande. Volgens bestuurslid Mick Durlacher, die zelf als rechterhand van de uitvoerend producent bij De Hel was betrokken, vrezen medewekers nergens meer aan de bak te kunnen komen als ze openlijk hun verhaal doen. ‘Dit is een klein wereldje.’

Er lopen nog enkele procedures van crewleden, onder wie Durlacher zelf, tegen de producent over niet-betaalde rekeningen. De Finse firma Lapponia Safari’s – in Kemi ingeschakeld voor onder meer de catering, tipi’s op het ijs, sneeuwscooters en beschermende kleding – zegt nog 28 duizend euro tegoed te hebben.

Het verweer tegen de claims varieert: medewerkers hebben zich ‘misdragen’ en waren ook ‘indirect betrokken’ bij de inbraak in de mailbox, ze hebben met een vrachtwagen een monumentale paal in Slooten omver gereden – volstrekt uit de lucht gegrepen verdachtmakingen volgens de schuldeisers.

Klaas de Jong: ‘Mag je geen rekeningen betwisten, soms? Lapponia Safari’s is keurig volgens offerte betaald. Van de in totaal 2400 facturen, zijn er vijf nog niet afgehandeld, waarvan twee van Crewbelangen-bestuurders. Dit soort situaties doet zich bij elk bedrijf voor. Crewbelangen is een verzuurde hobbyclub. Het bestuur verwart verenigingsbelang met eigen belang.’

Inmiddels zijn er Friese plannen voor een productie waarin het er wat heter aan zal toegaan: het moet een western worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden