Boekrecensie Tot hier en nu verder

Een kleine Nederlandse mentaliteitsgeschiedenis, aanstekelijk verteld en met diepgang (vier sterren)

Cees van Lotringen

Tot hier en nu verder – Nederland op de drempel van een nieuwe tijd

Writers United; 223 pagina’s; € 19,95.

Een causerie met diepgang. Zo zou je Tot hier en nu verder van journalist/schrijver Cees van Lotringen kunnen kenschetsen. De vraag die hij in zijn (vijfde) boek wil beantwoorden, is al verfrissend: hoe komt het dat Nederland al ruim 400 jaar ‘een van de meest succesvolle landen ter wereld’ is. In zijn meerledige antwoord klinkt geen routineus gesomber door over het nakende einde van het Avondland, of modieus geschamper over de oneerlijke wijze waarop onze voorouders de nationale weelde zouden hebben vergaard. Nee, er liggen toch heus een paar mentale constanten ten grondslag aan een succesverhaal van eeuwen.

Zo ontwikkelde werk zich er tot ‘beroep’, een verbuiging van ‘roeping’ oftewel: een seculier eerbetoon aan God. Ideologische scherpslijpers hebben het in de Lage Landen altijd afgelegd tegen pragmatische bestuurders en ondernemers. De ‘mercator sapiens’ leefde, in de ode van Barlaeus, ‘prachtvol maar zonder overdaad’ en was ‘vrijgevig zonder vertoon, deftig zonder kleingeestigheid, godsdienstig zonder bijgelovigheid’. In de Republiek leenden mensen niet om in consumptieve behoeften te voorzien, maar om te investeren – een noviteit in die dagen. Het bancaire stelsel in de Republiek was uiterst solide, en doorstond zelfs de bankrun in het rampjaar 1672. De Nederlanders stelden, terecht, vertrouwen in hun instituties.

En dat doen zij nog steeds. Maar sommige ontwikkelingen geven Van Lotringen, die altijd werkzaam is geweest in de financieel-economische wereld, wel te denken. Zoals het feit dat geld toenemend in niet-productieve activa, zoals onroerend goed, wordt geïnvesteerd – net als in de achttiende eeuw. Of het feit dat gearriveerde ondernemers steeds onbeschroomder hun weelde etaleren en zich meer schatplichtig voelen aan hun aandeelhouders dan aan de samenleving. 

Tot hier en nu verder is een kleine Nederlandse mentaliteitsgeschiedenis. Heel schokkend of vernieuwend zijn de inzichten niet die Van Lotringen ontvouwt, maar hij laat wel op aanstekelijke wijze het grote verband der dingen zien. Zo komt hij te spreken over de polemiek tussen Luther en Erasmus – waarbij hij vaststelt dat de invloed van de laatste in Nederland uiteindelijk, goddank, groter is geweest. Hij zet uiteen hoe groot de invloed van de Republiek op Pruisen, en dan met name op het leerstuk ‘plichtsbetrachting’, is geweest. Hij laat zien dat vrijheid in de definitie van Jean-Paul Sartre en Ayn Rand iets heel anders is dan ‘de ware vrijheid’ van Johan de Witt.

Hij maakt effectief gebruik van anekdotes uit de privésfeer. Zo toonde de vader van Van Lotringen – die zichzelf liever ‘koopman’ noemde dan ondernemer – zich hevig ontdaan nadat hij, midden jaren zeventig, had gezien dat een telg van het Twentse textielgeslacht Van Heek ‘een kroket uit de muur’ had getrokken in de automatiek aan de Oldenzaalsestraat in zijn toenmalige woonplaats Enschede. Van Lotringen senior zag er de neergang van de textielindustrie in weerspiegeld. Maar je kunt er ook een uiting in zien van de bescheidenheid die de Nederlandse ondernemer lange tijd eigen was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.