EEN KING LEAR IN HET ZAAGSEL

Er zijn clowns ja, trapezeacts, en olifanten. Maar daar draait het niet om in Waltz, zeggen scenarioschrijver Robert Alberdingk Thijm en regisseur Norbert ter Hall....

Het zou toch niet iets met clowntjes worden of zo? Want zo’n tv-serie over een circus, tja, ze wisten het niet zo goed bij de omroepen. En eerlijk is eerlijk, scenarioschrijver Robert Alberdingk Thijm was in eerste instantie ook niet zo happig op dat onderwerp. Het idee kwam van zijn wederhelft, die aan de andere kant zit van de eettafel in hun appartement in Amsterdam. ‘Norbert had me al jaren geleden gevraagd een serie te schrijven over het circus. Hij was als kleine jongen al niet weg te slaan bij de hekken als er weer een circus in de stad was.’ Norbert ter Hall, regisseur van de tv-serie, had zelfs een oudoom die het revuegezelschap Ter Hall leidde. Hij bezit een stapel plakboeken waarin de nostalgie is gevangen in vergeelde krantenknipsels.

Maar de scenarioschrijver had bezwaren. ‘Het eerste dat je ziet bij een circus is de buitenkant, de glamour en glitter, de plaatjes.’ Niet zo prikkelend voor een schrijver die de ontwikkeling van zijn personages voorop stelt. Alberdingk Thijm had net The Sopranos gezien. ‘Dát vond ik interessant: laten zien waar mensen staan en wat ze motiveert. En toen zei hij – wijst naar de overkant van de keukentafel – ‘Dat wil ik nou juist!’

Norbert ter Hall; ‘Het leek míj juist zo mooi om die pogingen te laten zien van mensen die tegen de klippen op iets in stand proberen te houden.’

De schrijver zwichtte. Tel daarbij de fascinatie van Alberdingk Thijm voor het ‘klein menselijk onvermogen’, plus de familiestructuur van een circus en het kon haast niet anders of Waltz werd een klassieke koningstragedie in een modern jasje. Met Aart Staartjes in de rol van pater familias/circusdirecteur Willy Waltz en Theo Maassen, Barry Atsma en Koen Wouterse als zijn zonen is Waltz een King Lear in het zaagsel. De grote baas maakt het niet lang meer en zijn troonopvolgers zijn ongeschikt om het familiebedrijf voort te zetten want homo (Maassen/Bruno), onbehouwen (Atsma/Felix), of onbezonnen (Wouterse/Enrico). Zo wordt de ondergang van een klein maar kleurrijk koninkrijk geschetst in zeven delen.

Er zijn clowns ja, trapezeacts, duiven en olifanten. Een Russische circusartieste die Olga heet en een lilliputter. Maar daar gaat het niet om, verduidelijkt de scenarioschrijver, en eigenlijk zelfs niet om de gebeurtenissen. Alberdingk Thijm: ‘Die zijn het sluitstuk van wat de personages meemaken. Een logisch voortvloeisel van wat er binnenin speelt.’

Waltz, een initiatief van de VARA, de NPS en de VPRO waarbij het Stimuleringsfonds Nederlandse Culturele Omroepproducties een duit in het zakje deed, toont de zorgvuldige vormgeving van Ter Hall en draagt het handschrift van Alberdingk Thijm. De scenarist, die zijn carrière begon met scripts voor de comedyserie In de Vlaamsche Pot, ontwikkelde zich met scripts voor bekroonde series als All Stars, De Daltons en Dunya en Desie als een schrijver die onderkent dat niet alleen woorden een verhaal vertellen. Hij vindt zichzelf een auteur die vanuit thema’s werkt en door een combinatie van de geschetste situatie, karakters en een minimum aan tekst alles duidelijk maakt.

Ontheemding bijvoorbeeld. Alberdingk Thijm wilde dat als thema gebruiken in een van de afleveringen. ‘Maar hoe maak je zo’n begrip voelbaar bij een reizende circusfamilie?’ De scenarioschrijver besloot de familie tijdelijk op te breken door de kinderen van circuszoon Felix naar een internaat te sturen als het gezelschap naar Duitsland reist. Met een subtiliteit die vaak wezensvreemd is voor Nederlands tv-drama wordt het gevoel van verlatenheid voortdurend versterkt. De mobieltjes van de kinderen die het niet meer doen zo gauw het circus de Duitse grens is gepasseerd. Of de sluiproute over de grens die Felix moederziel alleen moet volgen, omdat hij twee illegale Chinezen in zijn truck heeft.

Alberdingk Thijm: ‘Je laat zien dat het huis uit elkaar is gevallen. Dát is de ontheemding. Geen ellenlange dialogen over heimwee’.

Nog te vaak vormen uitleggerige dialogen de basis voor het Nederlands tv-drama, zegt hij. ‘Je merkt zo dat het afstamt van het hoorspel. Zoiets als Zeg ’ns Aaa of zo’n Saartje en Swiebertje die tien minuten babbeldebabbel doen in de keuken.’

Ter Hall: ‘En nu nog, in al die advocaten en ziekenhuisseries, proberen de personages altijd verbaal problemen op te lossen.’

Alberdingk Thijm: ‘Als scriptschrijver ben ik geen tekstschrijver, net zo min als een architect een tekenaar is. Wat ik opschrijf, is het drama. De film wordt de drager daarvan. Wat ik schrijf, is wat Norbert maakt’. Ter Hall: ‘En ik wilde juist ook heel graag het lichamelijke terugzien.’

Lichamelijk is het. In Waltz worden problemen opgelost met vuisten en verbonden gesloten in bed. De dialogen zijn meer het gedrag.

Vergelijk het met Dunya en Desie, de twee harstvriendinnen in Alberdingk Thijms gelijknamige jeugdserie met een verbaal discussievermogen dat vaak niet verder reikt dan ‘echt wel/echt niet’.

De minimalistische manier van Alberdingk Thijm biedt ruimte aan de vrije aanpak van Ter Hall. Ter Hall – die de bekroonde serie Mevrouw de Minister regisseerde en al eerder samenwerkte met zijn vriend in onder meer de VPRO-jeugdserie Zeeuws Meisje – is een regisseur met oog voor detail die toevalligheden liever omhelst dan negeert.

Is het bijvoorbeeld net geen prachtige zomerdag, terwijl het script daar om vraagt? Ook goed. Toen het onweerde, werd de circusbarbecue, die sowieso moest ontsporen, een soort Walpurgisnacht compleet met bliksem en hagel.

Ter Hall: ‘Ik repeteer heel weinig met de acteurs en gebruik geen storyboard. We verzinnen ter plekke hoe we het precies gaan doen. De energie moet dan ontstaan’. Alberdingk Thijm: ‘Maar die methode werkt alleen als je heel goed met elkaar afspreekt wat je wil vertellen.’

Ja, het helpt als je samenwoont en dezelfde boeken leest en films ziet, zeggen beiden. Ter Hall: ‘Film is sowieso een gesamtkunstwerk.’ Alberdingk Thijm: ‘Het is noodzakelijk dat je investeert in een vertrouwensband.’

Maar bij Waltz is de samenwerking voor het eerst echt goed bevallen. Ter Hall: ‘Hiervoor waren we te veel bezig met piketpaaltjes uitslaan. Hier mag je niet aankomen, want dit is regie. En daarvan afblijven, want dat is het script. Het had te maken met zelfvertrouwen dat je in de praktijk moet ontwikkelen. Als je nog onzeker bent of onervaren, houd je krampachtig vast aan je ideeën.’

Tegelijkertijd vertrouwden ze elkaar genoeg om elke grote stap als regisseur en scenarioschrijver steeds samen te zetten. De Buurtsuper was hun eerste comedyserie samen. Monte Carlo hun eerste speelfilm en Waltz nu hun eerste dramaserie voor volwassenen.

Alberdingk Thijm: ‘Zo’n eerste keer is toch altijd weer een risico. Dat doe je minder makkelijk met iemand die je niet zo goed kent.’

En, benadrukt hij, het moet je gegund worden. Een serie als Waltz is een bijzonderheid voor Nederlandse televisie. Mogelijk gemaakt door het stimuleringsfond Nederlandse Culturele Omroepproducties en de drie omroepen die gezamenlijk hun nek wilden uitsteken voor nieuw Nederlands auteursdrama.

Ter Hall: ‘Je ziet tegenwoordig vooral veel soundmixseries. Het probeert altijd op iets anders te lijken, maar heeft bijna nooit diezelfde kwaliteit. Gooische Vrouwen was er natuurlijk nooit geweest zonder Desperate Housewives, De Afdeling nooit zonder The Office.’

Hoe dat komt? Volgens Alberdingk Thijm is er een enorme drang bij de omroepen om van tevoren te weten dat het goed is. En als je verzekerd wilt zijn van succes, ligt het voor de hand om een remake van een hit te maken. ‘Het script is de bottleneck. De eerste vraag die je krijgt als je met een voorstel komt is: ‘Waar lijkt het op?’

De eeuwige centenkwestie. De reden dat Waltz wordt gebracht door de VARA, NPS, de VPRO en het Stimuleringsfonds is een financiële. Er is deze keer gekozen voor kwaliteit boven kwantiteit. In plaats dat de drie omroepen afzonderlijk elk jaar hun eigen serie brengen, wordt nu elk jaar door de drie gezamenlijk een serie uitgezonden. Een prestigeproduct van het nieuwe netwerkbeleid.

Waltz was de eerste winnaar van een scriptprijsvraag. Volgend jaar wordt Stellenbosch, van Michiel van Jaarsveld, het vlaggenschip van het auteursdrama bij de publieke omroep.

Regisseur en scenarioschrijver kunnen het initiatief alleen maar toejuichen. Temeer omdat de publiciteit lang voor de eerste aflevering behoorlijk is geweest. In de stad wordt met affiches overal de komst van Circus Waltz aangekondigd en zelfs in de bioscopen draaien er trailers voor de tv-serie. Waltz moet het gaan worden.

‘Da’s goed’, vindt Ter Hall: ‘In het verleden werden te vaak feestjes gegeven zonder dat er uitnodigingen werden verstuurd.’

Of het ook een mentaliteitsomslag betekent van die soundmixcultuur? ‘Ik denk dat ze heel goed begrijpen dat met al die concurrentie op andere netten die publiciteit hard nodig is. Juist ook omdat het uniek is voor de publieke omroep’. Ter Hall: ‘Dit kunnen de commerciëlen niet.’

Alberdingk Thijm: ‘Het heeft ook te maken met het besef dat tv kunst kan zijn, net zo goed als film. Ik vind een serie als The Sopranos kunst, zonder dat het gelijk moeilijk of hoogdravend wordt. Maar binnen het omroepbestel wordt kunst altijd gelijkgeschakeld aan elitair. Ik hoop dat die angst daarvoor een beetje aan het verdwijnen is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden