Een kat die dartele vogeltjes besluipt

Bassist en componist Tjitze Vogel maakt met zijn VogelKwartet muziek waarin improvisatie en compositie een intrigerende relatie aangaan. Noem het geïmproviseerde wereldkamermuziek....

FRANK VAN HERK

'HOE ZOU JIJ deze muziek nu noemen? Dat vind ik zelf zo lastig.' Bassist en componist Tjitze Vogel kan er niet echt mee zitten, en weet ook wel dat etiketten te simplistisch kunnen zijn, en bovendien moeilijk afwasbaar, maar vanuit marketing-oogpunt 'zou het handig zijn als er een pakkende term voor bestond. Weet je wat het is: het VogelKwartet speelt geen stijl, maar muziek.'

Het VogelKwartet is een voortzetting van VogelVijf, de groep waarmee de van oorsprong Friese Utrechtenaar zes jaar geleden concerten gaf en een cd maakte. Dat kwintet had een meer jazzmatige opzet, twee blazers en een ritmesectie, maar ook toen werd de vierkwartsmaat geregeld afgewisseld met de 'driebenige dans' van de asymmetrische ritmes uit Griekenland en de Balkan, en was al te horen dat Stravinsky, Bartók en Debussy tot het mooiste behoren wat Vogel kent.

Die klassieke elementen zijn nadrukkelijker aanwezig in zijn nieuwe kwartet, met zijn - laten we toch een poging wagen - geïmproviseerde wereldkamermuziek. Kamermuziek, omdat de bezetting klein is, en ieder van de leden zowel begeleider als solist is, en verantwoordelijkheid draagt voor de melodische, harmonische en ritmische voortgang. Wereldmuziek, vanwege de al genoemde exotische ritmes, waar we ook nog reggae en Latin aan toe kunnen voegen. En al staat de muziek op de eerste cd Eggs In Basket ver af van doorsnee jazzopnamen, geïmproviseerd wordt er volop.

De relatie tussen improvisatie en compositie is één van de meest intrigerende aspecten van dit uiterst intrigerende kwartet. Violist Jasper le Clercq, trombonist Joost Swinkels, sopraansaxofonist en basklarinettist Lothar Ohlmeier en Vogel zelf gaan uit van het materiaal dat de bassist aandraagt. 'Dat is veel meer dan een themaatje van zestien maten. Ik heb vrij veel uitgeschreven, daardoor stuur ik de muziek, maar het is daarnaast de bedoeling dat onze vier stemmen gezamenlijk zorgen voor wat in de klassieke muziek de doorwerking wordt genoemd.'

'Omdat we allemaal melodisch spelen, krijg je een mooie combinatie van klankvermenging en transparantie. Je kunt elke stem blijven volgen. We hebben opzettelijk geen slagwerker, om het klankbeeld doorzichtig te houden, en om te voorkomen dat je vervalt in voor de hand liggende oplossingen uit een traditioneler jazzidioom. Nu zijn we bezig zelf een taal te ontwikkelen, waarbij we uitgaan van de stukken zelf, onze associaties bij de sfeer. We stellen de thema's ter discussie en beginnen daar een gesprek over.

'We verwisselen daarbij vaak van rol. Trombone en basklarinet kunnen ook de basfunctie overnemen, alle instrumenten kunnen even de ''ritmesectie'' vormen. Tijdens de improvisaties kun je kiezen, afgaand op je intuïtie, welke melodische lijn van een ander je wilt volgen, variëren of verrijken met contrasten. In sommige stukken dient de improvisatie niet als doorwerking, maar als bindmiddel om in een suite-achtig geheel op vrije wijze van thema A naar B te komen.

'Er zijn spelletjes ingebouwd in sommige stukken, waardoor ook het compositorisch procédé voor een deel kan worden geïmproviseerd. Zo is er een passage waarin Jasper en ik vrolijk samen soleren, waarbij de trombone en de basklarinet een Bartokiaans heftig lijntje gaan herhalen. Het moment van inzet en het tempo bepalen zij.

'Mijn associatie is: Ik zie twee vogeltjes dartelen, en een kat die hen besluipt. Na dat opgewekte duet ontstaat er zo een dreiging, dat figuurtje wordt dermate opdringerig dat het karakter van de improvisatie verandert.

'In een ander stuk hoor je een soortgelijk contrast, en net zo'n balans tussen ideeën uit handen geven en afspraken maken. Viool en bas spelen weer een opgewekt thema, dat wordt afgezet tegen een intens droevige, trage solo van de trombone. Daarvoor gaf ik Joost een aantal noten, die hij op zijn eigen manier mag plaatsen, fraseren en inkleuren. De enige afspraak is verder dat als alle noten van de melodie op zijn, dat dan de solo voorbij is. Dat is voor de anderen het teken over te gaan op iets anders. De inspiratie van Joost bepaalt in dat gedeelte dus de structuur, en als hij z'n dag heeft kan hij die noten prachtig uitmelken.

'De cd begint met Think Of One van Monk, het meest lied-achtige nummer, waarvan we het schema ook trouw volgen, al wordt het enigszins uitgerekt. Dat hebben we gedaan om de luisteraar te laten wennen aan onze manier van spelen. Daarna hopen we dat hij gefascineerd raakt door de manier waarop de melodie als het ware in het klankbeeld is opgelost, en overal weer op kan duiken. Dat hij denkt: Hé, dat klinkt mooi, maar wat gebeurt er precies? Een mooie spanning tussen het grijpbare en het ongrijpbare.

'Dat geldt ook voor het ritme. Er is vaak wel één basisritme, dat in elk geval voor ons duidelijk is, maar er is ook altijd meer aan de hand. Soms vormt ieder van ons één been, met een bepaalde loop, en is het heel spannend om te proberen die vier benen in het gareel te houden. Ook daarmee schep je een specifieke situatie in geluid, met een beeldende werking. In The Bela & The Beat spelen we een simpel, salsa-achtig melodietje, maar in dertien-achtste, een maatsoort die je daar niet direct mee in verband zou brengen. De accenten liggen telkens anders, doordat er een spiegel tegen het ritme wordt gehouden, waarna je het omgekeerd hoort, en je de ritmische laag steeds anders beleeft.

'We verheugen ons op de komende tournee, omdat deze manier van spelen sterk afhankelijk is van elkaar leren aanvoelen, samen ademhalen. Ik ben heel trots op Eggs In Basket, maar het is natuurlijk de bedoeling dat we ons gaan schamen voor onze eerste cd.'

VogelKwartet: Eggs In Basket. LopLop Productions LLr 002 (distributie VIA).

Het VogelKwartet is van 13 maart tot 4 april op tournee, met o.a. concerten in Amsterdam, Eindhoven en Utrecht.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden