boeken omslag

Een iconisch boekomslag dat taboes doorbreekt

De dwarsverbanden rond een iconisch boekomslag

50 jaar Turks Fruit: boekomslagen van Jan Vermeulen voor Jan Wolkers. Beeld Peter Cox

Het is een iconische boekomslag. Natuurlijk vooral omdat het boek, Turks fruit (1969), zelf zo’n donderklap was, maar ook omdat bij de minstens zo geruchtmakende verfilming het boekomslag 1 op 1 werd ingezet als filmaffiche. Zo ver hebben weinig boekcovers het geschopt.

De zuurstokkleurige 3D-letters van het omslag vieren, net als Jan Wolkers’ boek over seks, dood en liefde, hun vijftigste verjaardag. De letters zijn getekend door Jan Vermeulen (1923-1985), boezemvriend van schrijver en beeldhouwer Wolkers. Hij ontwierp al diens boekomslagen. Van Serpentina’s petticoat en De kus, tot Een roos van vlees en Horrible tango.

De hand van Vermeulen is leesbaar door het gebruik van krachtige solitaire typografie. Beeld ontbreekt. Louter letters doen het werk. Maar de woorden zijn altijd zo gedrapeerd dat er betekenis meekomt: het danst (Horrible tango), welft (Gesponnen suiker), is hoekig (Kort Amerikaans), of licht op, zoals de neonletters in groen en oranje op zwarte achtergrond op Turks fruit.

Hoe consequent Vermeulens werk voor Wolkers is, is goed te zien op de kleine tentoonstelling die in de Amsterdamse galerie Eenwerk is ingericht. Voor galerist Julius Vermeulen – de zoon van – komen er in dit overzicht veel dingen samen. Hij is allereerst trots op het oeuvre van zijn vader dat hij al jaren bij elkaar sprokkelt. Als 14-jarige heeft hij voor zijn vader in een nacht de letters van Horrible Tango met plakkaatverf ingekleurd, terwijl de drukker ongeduldig aan de lijn hing.

Beeld Peter Cox

De sterk aangezette typografie was Vermeulens manier om het directe, en taboedoorbrekende van Wolkers werk te benadrukken. ‘Zeker in die jaren zestig sprongen op de boekentafels in de winkel deze titels eruit, tussen al die wat muizige, ingetogen omslagen’, zegt zoon Vermeulen.

De liefde voor lezen en kunst bond de twee Jannen voor het leven. Vermeulen trouwde met Wolkers zus Janna en loodste zijn vriend bij uitgeverij Meulenhoff naar binnen. Aan de omslagen werden weinig woorden vuil gemaakt. ‘Als mijn vader een ontwerp had toegestuurd, ging steevast kort daarop de telefoon.’ Altijd die raspende stem, altijd die zin: ‘Sschitterend Jan.’

Het verhaal van dwarsverbanden gaat verder. Julius Vermeulen is al dertig jaar samen met Irma Boom, wellicht de bekendste grafisch ontwerper van Nederland. Boom koos voor het vak nadat ze Turks fruit in een boekhandel had zien liggen. ‘Ik was net aan het schilderen geslagen op de kunstacademie. En ik wist toen ik dat zag: dat wil ik doen, ontwerpen met letters.’ Dat was jaren voor ze de zoon tegen het lijf liep.

Voor Julius Vermeulen toont de tentoonstelling nog wat anders: ‘Het wederzijds respect tussen opdrachtgever en ontwerper. ‘Wolkers gaf mijn vader de vrije hand. Dat leverde een serie omslagen van grote kwaliteit op. Vandaag de dag moeten allerlei marketingmensen zich overal tegenaan bemoeien.’

50 jaar Turks Fruit / boekomslagen van Jan Vermeulen voor Jan Wolkers, galerie EENWERK, Amsterdam, t/m 16 november.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden