Een hoer met bijzondere kwaliteiten

Wat Michel Faber betreft was de Schotse claim al even twijfelachtig. Faber werd in 1960 in Den Haag geboren, emigreerde op zijn zevende met zijn ouders naar Australië en woont sinds 1993 in Schotland. Ben je dan een Schotse schrijver?

De wens om Faber te claimen is overigens wel begrijpelijk. Met zijn in alle opzichten geweldige roman The Crimson Petal and the White, fraai in het Nederlands vertaald als Lelieblank, scharlakenrood, heeft hij een verrijkend boek geschreven. Daarom temeer is het ironisch te noemen dat hij, juist vanwege zijn multinationale achtergrond, waarschijnlijk niet in aammerking komt voor een Nederlandse of Britse literaire prijs.

Uitgeverij Podium stuurde deze week een bericht de wereld in om daarop te attenderen: geen Nederlandse prijs omdat hij in het Engels schrijft, geen Britse omdat hij een Nederlands pasooort heeft waarvan hij naar verluidt geen afstand wil doen. Het is een bizarre situatie die duidelijk maakt dat de criteria voor literaire prijzen hoognodig moeten worden herzien.

Gelukkig heeft The Crimson Petal and the White ook zonder officiële bekroning zijn weg naar een groot publiek gevonden. In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, en ook elders, werd het boek overladen met juichende kritieken. De bijna duizend pagina's dikke roman verschijnt dan ook op een goed moment. Het boek, dat speelt in het Londen van de jaren zeventig van de 19de eeuw, sluit naadloos aan bij de laatstelijk verschenen, populaire Victoriaanse romans in 21ste-eeuwse gedaante. Zoals Fingersmith (Watervlug) van Sarah Waters, A.S. Byatts Posession, The Alienist van Caleb Carr en The Fig Eater van Jody Shields.

Daarmee wil overigens niet gesuggereerd zijn dat Faber heeft willen inhaken op een nieuwe populariteitsgolf. Toen hij enkele jaren geleden voor de Volkskrant werd geïnterviewd naar aanleiding van zijn eerste roman Under the Skin (Onderhuids), vertelde hij dat hij al sinds zijn studietijd in Melbourne aan een omvangrijke, in Victoriaans Engeland gesitueerde roman werkte. Voorafgaand aan de publicatie van dit megaproject publiceerde hij, naast de genoemde roman, de verhalenbundel Some Rain Must Fall en de novelles The 199 Steps en The Courage Consort (Honderdnegenennegentig treden en Het Courage Ensemble). In het licht van de gigantische symfonie die The Crimson Petal and the White is, verbleken deze verdienstelijke literaire werken echter tot goedbedoelde etudes.

De ingrediënten van de roman zijn eigenlijk betrekkelijk eenvoudig. Hoofdpersoon is het negentienjarige hoertje Sugar, dat al sinds haar dertiende - toen ze door haar moeder ter beschikking werd gesteld aan 'een aardige meneer die haar warm kwam houden' - in het leven zit. Sugar is een hoer met bijzondere kwaliteiten, voor wie de heren graag wat extra's betalen. Zo ook William Rackham, erfgenaam van een parfumfabriekfamilie en getrouwd met de preutse, wereldvreemde Agnes, die haar menstruatie beschouwt als stigma of symptoom van een ziekte.

Rackham hoort van Sugars bestaan, raakt al snel in haar ban, koopt Sugars moeder af (die het bordeel runt waar ze werkt) en zet Sugar in een eigen appartement, waar hij haar kan ontmoeten. Mede omdat Sugar over een voor haar beroepsgroep opmerkelijke algemene ontwikkeling beschikt - ze kan lezen en schrijven en citeert zelfs Shakespeare - besluit hij haar zelfs in huis te nemen en wordt ze gouvernante van zijn dochter Sophie. Wat Rackham niet weet is dat Sugar in haar vrije tijd schrijft aan haar alternatieve levensverhaal, De val en opkomst van Sugar, waarin ze op bloeddorstige wijze wraak neemt op haar mannelijke cliëntèle.

Rackham en Sugar worden vervolgens geconfronteerd met onvoorziene ontwikkelingen, waarbij de zakelijke relatie tussen klant en hoer gaat wankelen. Bovendien ontstaat er een vertrouwensrelatie tussen Sugar en Agnes, en wordt de laatste geleidelijk bevangen door waanzin als gevolg van een tumor in haar hoofd. Meer drama ligt in het verschiet.

Twee andere hoofdfiguren in de roman zijn Rackhams broer Henry en de weduwe Emmeline Fox. Henry, die nog knaap is, probeert zijn heftige seksuele obsessies te onderdrukken door zich uit te leven in charitatieve werken en religieuze ambities. Samen met Emmeline trekt hij zich het lot van gevallen vrouwen aan. Heimelijk begeren Henry en Emmeline elkaar, en dat kan natuurlijk niet goed gaan.

Alle bijna duizend pagina's van The Crimson Petal and the White zijn doorweven met seksualiteit. De roman speelt in een tijdperk van ultieme seksuele repressie en dus ook van ultieme hypocrisie, frustratie en ultiem seksueel geweld. Faber beschrijft deze 19de-eeuwse werkelijkheid met een 21ste-eeuwse pen. De stank van matrassen, zompig van sperma en urine, en vele andere geuren en kleuren komen de lezer tegemoet.

Anders dan je bij een op Victoriaanse leest geschoeide roman van deze omvang zou verwachten, heeft The Crimson Petal and the White geen buitengewoon gecompliceerde plot. Bovendien is het aantal (belangrijke) personages te overzien. De intensiteit van het boek zit hem vooral in de beschrijving van Londen anno 1875.

De onbevangen lezer wordt meedogenloos door deze roman ingepalmd, eigenlijk al vanaf de eerste, uitdagende zinnen.

'Let goed op, u zult ogen en oren tekort komen. De stad waarheen ik u voer is groot en verwarrend, en het is de eerste maal dat u hier bent. Misschien meent u wel dat u haar goed kent, uit andere geschiedenissen die u hebt gelezen, doch die geschiedenissen praatten u naar de mond, verwelkomden u als een vriend, behandelden u alsof u thuis was. De waarheid is evenwel dat u een vreemdeling bent, afkomstig uit een volstrekt andere tijd en van een volstrekt andere plaats.'

Het is de toon van een Victoriaanse roman die lak heeft aan alle andere Victoriaanse romans en zijn eigen plaats opeist. Het is ook de toon, blijkt al gauw, van de onweerstaanbare verleidster in het roze licht - een passende metafoor voor een ontdekkingsreis in de wereld van de seksualiteit.

Negenhonderdvijfenvijftig pagina's later wordt de lezer op dezelfde wijze uitgeleide gedaan. 'Ik hoop dat ik u volledig tevreden heb kunnen stellen, of u tenminste een aangename tijd heb bezorgd. Wat hebben we lang in elkanders gezelschap verkeerd, en wat hebben we samen veel meegemaakt, en toch weet ik nog steeds niet hoe u heet! Doch nu is de tijd gekomen om mij los te laten.'

En daar sta je dan als lezer. Op de stoep in de kou. Kleine troost: je kunt opnieuw beginnen.

Michel Faber: The Crimson Petal and the White.
Canongate, import Nilsson en Lamm; 898 pagina's; euro 25,50.
ISBN 1 84195 323 7.
Michel Faber: Lelieblank, scharlakenrood.
Vertaald uit het Engels door Harm Damsma en Niek Miedema.
Podium; 995 pagina's; euro 25,- (pbk.) euro 29,90 (geb.).
ISBN 90 5759 145 6.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden