Column Oog voor Detail

Een hart als een open boek

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: boek.

De heilige Hiëronymus en de heilige Catharina van Alexandrië. Brugge of Brussel ca. 1480-1490, olieverf op paneel, 84,5x 61 cm. Bruikleen van de Broere Charitable Foundation Beeld Carola van Wijk - Collectie Rijksmuseum

Wat loop je sierlijk op je sandalen,

je lijkt wel een koningsdochter!

Je heupen ronden zich als een halsketting,

het werk van een meester!

Je navel lijkt op een prachtige kom waar altijd wijn in zit.

Je buik glanst als een hoopje tarwe tussen de lelies.

Het mooiste van mensen die lezend afgebeeld zijn, is dat je na een tijdje ‘meeleest’. Kijk maar naar Rembrandts moeder, of Vermeers Liefdesbrief. Je voorhoofd krijgt een lichte frons, in gedachten zie je een tekst. De schilder heeft je te pakken, je wórdt de lezer. Wat zou Catharina van Alexandrië hier aan het lezen zijn? Het kán het gedicht hierboven zijn, van een verlangende minnaar; het komt uit de Bijbel, ze kende het zeker. Hooglied 7:8-10. De vorm van haar boek doet op zijn minst denken aan een liefdestekst – poëzie of een lied, misschien geschreven voor haar. Als het boek gesloten is, lijkt het een amandel. Eenmaal geopend, is het een hart – een waanzinnige poëtische handeling, alsof de intimiteit zich ontvouwt met het boek. Een hart als een open boek. 

Misschien leest ze wel deze regels:

Denk nu alvast aan de ouderdom van later,

dan zul je minder achteloos je dag verdoen.

De jaren vloeien weg als water, en nu mag je

het spel nog spelen, nu nog is het lentetijd.

Een golf, eens gepasseerd, is nooit meer terug te roepen,

een uur dat gepasseerd is, is voorgoed voorbij.

Kan maar zo; het zijn de adviezen van Ovidius aan jonge vrouwen, in zijn Lessen in Liefde, geschreven rond het jaar 1 voor Christus. Een soort carpe diem voor meisjes. Catharina was een geleerde uit de hoogste kringen, ze zal de teksten gekend hebben. Ze was mondig en welbespraakt.

Met zo’n hartvormig boek, een ‘cordiforme’ in het Frans, is het verleidelijk te denken dat ook de tekst over liefde en verlangen gaat. De boeken kwamen weinig voor, er zijn er nog een paar bekend, zoals het Getijdenboek van Amiens Nicolas Blairie in Parijs en een Deens boek met ballades uit 1550. De Amerikaanse mediëvist Eric Jager schreef een boek over het hart als boek, een metafoor die rond deze tijd bloeide in literatuur, theologie en poëzie: The Book of the Heart. Daarin laat hij zien dat de symboliek breder is dan alleen romantische liefde; het hart werd beschouwd als een innerlijk boek waarin de passie, ziel, het bewustzijn en herinneringen ‘geschreven’ zijn – in het Engelse woord ‘record’ zit ook het Latijnse ‘cor’: hart. Jager voert de hart-boek-metafoor terug tot de heilige Augustinus en zijn Confessiones uit de 4de eeuw, een zelfanalyse en biografie over zijn relatie met God. Augustinus wordt in schilderijen vaak verbeeld met een open boek, een pen in zijn ene hand en een hart in de andere. 


Jammer genoeg zit Catharina hier waarschijnlijk niet een van de gedichten hierboven te lezen; ze had de Romeinse keizer Maxentius afgewezen als huwelijkskandidaat omdat haar trouw voor Jezus was. Als dit boek een ode aan liefde is, zal het hemelse liefde zijn geweest.

Anonieme kunstenaar uit Brugge of Brussel
De heilige Hiëronymus en de heilige Catharina van Alexandrië
Circa 1480-90
Olieverf op paneel
84,5 x 61 cm
Rijksmuseum Amsterdam (langdurig bruikleen van de Broere Foundation)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.