Een groot man uit vele stukken

Hermans zou erom hebben geschaterd, afgewisseld met hoestbuien op orkaansterkte, als hij had kunnen zien hoe Max Pam in zijn tweedelige documentaire Een overgevoelige natuur naar Finnmarken afreist, om in het zicht van de berg Vuorje, die voorkomt in Nooit meer slapen (1966), de vlag te moeten strijken....

Het tweeluik komt binnenkort op tv en is alleen al de moeite waardvanwege de vele archiefbeelden van W.F. Hermans (1921-1995), wiensVerzameld Werk in aantocht is. Het gaat Pam helaas niet om de stijl en decompositie van de werken. Wat is dan wel zijn doel geweest? Als een bravekabouter dribbelt Pam schrijvers af die Hermans hebben gekend, en monteertdaartussen fragmenten uit tv-interviews. De ene keer horen we Hermanszeggen dat hij 'au fond erg frivool is' en een 'vriendelijk mens', wiensmedelijden 'met het klimmen der jaren groter is geworden'. Maar zodra hemwordt voorgehouden dat hij milder is geworden, gaat de wijsvinger de luchtin: 'Beste meneer, ik ben helemáál niet milder geworden, maar de mensenzijn te lui om mijn kwaadaardige boeken te lezen!'

Een polemist die menige reputatie aan flarden schreef. Hugo BrandtCorstius (naar wie de Hermans-titel Malle Hugo verwijst) kan er achterafom lachen: 'Een beetje pesten. Ik wist dat als ik hem pestte, hij meteenterug ging pesten.' Maar tegen voormalig boekenprogrammapresentator Adriaanvan Dis bulderde Hermans: 'Ik pést mensen niet. Maar als schrijvers metallerlei pretenties roepen de waarheid in pacht te hebben en hun leugensin een gebrekkige stijl verwoorden, dan wijs ik ze op hun tekortkomingen.'

Hermans' schotschriften waren een 'veldslag' (H.J.A. Hofland), een'terreur' van iemand die geen medelijden kende. En hij was gastvrij voorzijn goede vrienden. Waren dat op den duur nog vrienden, of vooralplooibare volgelingen? Met de nijvere boekhistoricus Frans A. Janssen brakHermans anderhalf jaar voor hij stierf.

De Vlaamse radiopresentator en publicist Freddy de Vree die Hermans nadiens dood betitelde als 'de aardigste man ter wereld', vroeg een paar jaargeleden aan Hermans-biograaf Willem Otterspeer of hij in de brieven aanderden nog 'rotopmerkingen over mij' had aangetroffen.

Ja. 'En dat vond Freddy niet erg', volgens Otterspeer. Toch kun je jeonmogelijk voorstellen dat De Vree tevreden in zijn handen heeft gewreven.

Hermans liet een gigantisch oeuvre na, tienduizend brieven en evenzoveledia's. Wie was die man? Pam vergeet een lijn aan te brengen in zijndocumentaires. Waarom komen er geen tegenstanders aan het woord, al danniet op archiefmateriaal? Gerard Reve heeft zich genuanceerd over zijnvriend van vroeger uitgelaten, Harry Mulisch honds (op het doodsberichtreageerde hij grimmig, doelend op het derde lid van de Grote Drie: 'Nou dieandere gek nog'), waar zijn Adriaan Morriën, Adriaan van der Veen,C. Buddingh', Aad Nuis - over wie Hermans roept dat hij 'eenverschrikkelijke leugenaar is. Er zijn heel veel domme mensen, en juistdíe worden staatssecretaris'.

Een onbeheerste dwingeland, paranoïde, eenzaam, maar ook een gullegastheer en een 'teleurgesteld romanticus' (Nooteboom). Dát is destuurloze Pam dan wel gelukt: dat hij Hermans niet verklaart, maar in zijnraadselachtigheid toont. Misschien zegt de schrijver het zelf het best:'Mensen uit één stuk komen in mijn romans niet voor.' Een groot schrijverdie veel liever een geslaagd natuurkundige had willen zijn. Die grandioosmislukkingen in kaart bracht zonder zelf gelukkig of sympathiek te worden.

Een man uit vele stukken. Laten we hem maar weer gauw gaan lezen.

Arjan Peters

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden