Een grondige karakterschets van Anders Breivik én Noorwegen

Is dit dan hét boek over Anders Behring Breivik en de rechts-extremistische terreuraanslagen die hij pleegde in Noorwegen? Een van ons, het vertaalde boek van de Noorse sterjournaliste Åsne Seierstad, is in ieder geval het best geschreven werk tot nu toe. En het dikst. Met ruim 500 pagina's gaat het diep in op de belevingswereld van Breivik en zijn - inmiddels overleden - moeder Wenche. Zij was de enige constante factor in het leven van de destijds 32-jarige massamoordenaar die nooit aansluiting vond bij de Noorse samenleving en wraak nam op de linkse elite die volgens hem zijn land verkwanselde.

Seierstad schrijft alsof ze in het hoofd zit van Breivik en zijn moeder. Dat maakt het boek aangrijpend en indringend, ook drie jaar na de aanslagen. Ze gebruikt een beproefd stijlmiddel: tussen de hoofdstukken van de opgroeiende en radicaliserende Breivik door vlecht ze de familiegeschiedenissen van twee jonge, ambitieuze hoofdpersonen en hun vrienden, die uiteindelijk op 22 juli 2011 Breivik zullen tegenkomen op het eiland Utøya. De meesten overleven dat niet.

69 mensen schoot Breivik dood, vooral jongeren. Bij de bomaanslag in Oslo kwamen 8 mensen om. Vlak daarna, toen hij zich had overgegeven aan de politie, vroeg Breivik om een pleister, vanwege een sneetje in zijn vinger. Het zijn deze en vele andere details die Seierstad opvoert, die het boek tot een indringende karakterschets maken. Haar kracht schuilt in sec opgeschreven passages zoals het politieverhoor van Breivik.

Hij keek de ondervrager aan. 'Ze waren zo bang en schreeuwden van angst. (...) Ze zaten daar gewoon maar, deden niks. Ze waren verlamd en toen heb ik hen geëxecuteerd. Een voor een.'

Toen gaapte hij. 'Maar jongens, nu ben ik doodop. Dit verhoor moet echt niet veel langer meer duren.'

Tot op zekere hoogte is het boek ook een karakterschets van Noorwegen, dat totaal niet was voorbereid op een terroristische aanslag, en al zeker niet uit rechts-extremistische hoek. Toch laat Seierstad de opkomst van de anti-islambeweging op internet buiten beschouwing. Ook maakt ze geen analyse van de machtsverhoudingen in de media en politiek, waar links lang dominant was. Ze beschrijft wel de opkomst van de eerste vrouwelijke premier van Noorwegen, de door Breivik zo gehate Gro Harlem Brundtland.

Grondige reconstructie

Seierstad reconstrueert de rechtszaak tegen Breivik zo grondig dat het een volgend boek overbodig maakt. Zo beschrijft ze - als eerste - gedetailleerd hoe hij zijn bom maakte op de afgelegen boerderij. Breivik plette aspirine met fitnesshalters, kunstmest met keukenblenders en kookte 's nachts urenlang zwavelzuur in op een kookplaatje. Hij werkte in een bloedheet, speciaal pak. Constant vreesde hij zijn buren, die hem maar een vreemde snuiter vonden omdat hij weinig van landbouw bleek te weten.

Breiviks moeder had geen idee wat haar zoon uitspookte, ook al woonde hij bij haar in huis. 'Ik was niet volwassen genoeg voor mijn taak. Moeder zijn', zei ze tegen Seierstad, die als enige van twee journalisten toestemming kreeg haar te interviewen in het ziekenhuis waar ze was opgenomen wegens kanker. Acht dagen later stierf ze.

Seierstad baseert haar boek op grondig onderzoek en verantwoordt haar bronnen uitvoerig. Ze was correspondent in onder meer Rusland, China, Tsjetsjenië en Irak. Met Breivik kwam de terreur plots van eigen bodem. Hij was een blanke Noor, opgegroeid in een middenklassewijk; 'een van ons'. Of juist niet, Breivik stapte uit de gemeenschap en trof haar in het hart.

Seierstad wil in elk geval niet aan de zijlijn staan. Ze doneert de opbrengst van haar boek aan de door haar opgerichte gelijknamige stichting. Nabestaanden en overlevenden mogen bepalen aan welke goede doelen het geld wordt besteed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden