Een goede neus voor oorlogsleed

EDNA MAUSKOPF is woedend op zichzelf als ze haar mond voorbijpraat over haar vaders kampverleden: 'Maar het kwaad was al geschied, ik had mezelf over mijn vaders rug interessant zitten maken.'..

YRA VAN DIJK

Met deze uitspraak in haar roman Het geweten geeft Jessica Durlacher aan dat ze zulke 'platte middelen' niet wil gebruiken om de belangstelling van de lezer te wekken. Toch gaat haar boek over de band met haar vader, de schrijver Gerard Durlacher.

Hoe ze, zonder 'plat' te worden, over hem en zijn herinneringen aan Auschwitz wil schrijven, maakt ze duidelijk door de naam die ze haar hoofdpersoon heeft gegeven, Edna Mauskopf. Die roept associaties op met andere 'oorlogsvader-verhalen', bijvoorbeeld die van Art Spiegelman in zijn Maus-stripboeken. Ze werden door Durlacher vertaald. Maar Edna Mauskopf doet ook denken aan Rachel Stottermaus uit de roman Rachels rokje van Charlotte Mutsaers.

Zowel Spiegelman als Mutsaers schreef over het oorlogsverleden van hun vader en de invloed daarvan op hun eigen leven, met dit verschil dat Spiegelmans vader tot de slachtoffers behoorde en Mutsaers' vader in het foute kamp verzeild was geraakt. Beiden benaderden hun pijnlijke onderwerp langs een omweg; Spiegelman maakte gebruik van het vervreemdende effect dat de stripvorm hem bood, en Mutsaers kleedde wat ze te zeggen had, in met de plooien van haar wonderlijke taalgebruik tot een verhaal over een prille verliefdheid.

Ook Jessica Durlacher gebruikt de liefde om over haar vader te schrijven. In Het geweten wordt Edna Mauskopf verliefd op de mooie Samuel, maar al meteen krijgen we te horen dat Samuel tien jaar later zal sterven. Edna schrijft een boek over hem om de schuldvraag te beantwoorden: 'Ben ik schuldig? Dat moet ik weten, daar wil ik antwoord op.' En om daarachter te komen vertelt ze het verhaal van deze slepende verhouding, van het stuntelige begin tot het tragische einde.

Vanaf de eerste dag van haar studie 'literatuurtheorie' is de 18-jarige Edna hopeloos verliefd op de superieure Samuel. Struikelend en onhandig zien we haar achter hem aanlopen, nu eens met een piepende stem van schrik, dan weer hopeloos te luidkeels, wanneer hij het woord tot haar richt. Tot ze hem uiteindelijk voor zich wint: 'Edna en Sam. Sam en Edna. Het klonk edel en vooroorlogs.' Maar hun verhouding is naoorlogs en wordt volledig gedomineerd door het Auschwitz-verleden van hun vaders.

Voor Edna houdt dat in dat haar leven in het teken staat van een angst die ze haar 'levenskramp' noemt: 'Niets sprak vanzelf bij mij. Niets was een gewoonte in mijn leven. Alles wat ik deed gebeurde in de paniek van het nieuwe en het andere, altijd in twijfel of het juist was om dit nu, op dit moment te doen.'

Bij Samuel vindt ze haar eigen angstgevoelens terug, al zijn ze bij hem verborgen achter een muur van arrogantie en ijdelheid. In feite is hij net zo gesloten als zijn vader, die zijn gruwelijke oorlogservaringen voor zijn gezin geheim houdt. Grimmig vertelt Edna hoe ze, met haar gave om zich op te offeren en haar goede neus voor oorlogsleed, alles op alles zet om Samuel met haar liefde te 'helpen'. Niets gaat haar te ver, zelfs zijn onbehouwen en egocentrische gedrag in bed maakt deel uit van haar opofferingbereidheid: 'Ik voelde me misbruikt, maar groots en vol mededogen.'

Ten slotte verdraagt Edna de vernederingen niet langer en zet ze een punt achter haar kwakkelende verhouding. Als ze Samuel vijf jaar later opnieuw ontmoet, zijn ze allebei veranderd. Edna heeft om duistere redenen haar angsten opzij kunnen schuiven; Samuel is minder krampachtig. Het blijkt dat zijn vader, op aandringen van Edna's vader, eindelijk is gaan praten over zijn oorlogsherinneringen. Dat heeft het voor Samuel mogelijk gemaakt zich te ontspannen en zijn tranen de vrije loop te laten.

De rollen zijn nu omgekeerd. Edna heeft een bruisend leven en een veelbelovende journalistieke carrière, Samuel is een 'klaagaapje', die niet weet wat hij wil en zijn leven zinloos vindt. Edna stelt hem daarom voor hulpgoederen naar het buitenland te gaan vervoeren met zijn vrachtwagen. Op allerlei manieren probeert ze hem op te peppen en 'het zuur uit zijn systeem' te foeteren.

Daar komt een einde aan als Edna voor een interview naar de Rivièra reist, de succesvolle filmer Felix Ganz leert kennen en bij hem intrekt. Zijn naam zegt het al, hij is een 'gelukkig geheel'. Ganz is iemand die 'volmaakt synchroon liep met zichzelf en precies deed wat hij wilde'. Voor Edna is zijn levenshouding een openbaring: 'Hij geloofde niet aan twijfel, hij haatte twijfel, hij deed wat hij bedacht en dat was dat.'

Bij zoveel perfectie is de tobbende Samuel de lezer oneindig veel sympathieker. Hij doet wat Edna hem heeft aangeraden, gaat hulpgoederen vervoeren en sterft als een held in Tsjetsjenië. Maar dat wil niet zeggen dat zijn dood ook ontroert. Daar is het allemaal veel te symbolisch voor. Want eigenlijk gaat Edna's liefde voor Samuel over haar vader, wat met zoveel woorden ook wordt gezegd: 'Samuel was misschien wel mijn vader-van-het-heden voor me, wat dat ook voor ongezonds mocht betekenen.' Of: 'Samuel was van dezelfde soort als mijn vader.'

Ook de schuldvraag die Edna met haar verhaal wilde beantwoorden, heeft betrekking op haar vader. Zijn oorlogsverleden heeft haar al jong de overtuiging gegeven dat 'iedereen onschuldiger is dan ik'. Als kind nam ze haar vaders angsten over: 'Ik kon geen vezel laten vieren. Verheven en zwaar waren mijn taken.' De grenzeloze loyaliteit ten opzichte van haar vader leidt ertoe dat ze zich voor hem elke hap eten uit haar mond spaart en anorexia krijgt. Eten weggooien is in de wereld van haar vader ondenkbaar en welke vormen dat kan aannemen wordt geïllustreerd, als zij en haar zusje onder het toeziend oog van hun vader het overgebleven eten op een Auschwitz-herdenking 'wegroven': ' 'Neem nog wat van dat pekelvlees' fluisterde hij. 'En die gehakte lever! Je kunt best nog iets meer in die doos kwijt.' '

Over die kant van Edna's leven hadden we graag meer gehoord, liever dan de eindeloze analyse van het Samuel-gedoe. Je wordt als lezer verpletterd onder Edna's loodzware bespiegelingen en omslachtige beeldspraak en aan het eind van het boek ben je, net als de vertelster, uitgeput van - zoals zij schrijft - 'de overvloed aan taal die ik onwillekeurig nog steeds maakte van de gevoelens en gewaarwordingen in mijn onbestemde ik'.

Al even overvloedig zijn de vele zijpaden die Durlacher inslaat, waardoor haar verhaal alle richting verliest. Wat moeten we met de irritante vriendin Flippa, met de oude geile kunstenaar Beenhakker of de vrijpartijen met de liederlijke Lanzo? Dat Edna opbloeit kon ook zonder haar journalistieke en amoureuze successen zo breed uit te meten wel duidelijk gemaakt worden. Bovendien wordt de gelijkenis tussen Jessica Durlacher en haar hoofdpersoon hier wel erg opvallend. Ongetwijfeld zullen verscheidene prominenten uit het Amsterdamse culturele leven zich in deze passages herkennen.

Voor Edna is dit geflirt een fase in het loskomen van haar vader en van haar schuldgevoel, dat ten slotte uitmondt in de verlossing, bezegeld en gesymboliseerd door Samuels dood. Die bevrijding valt mooi samen met de geboorte van haar dochter en een aangekondigd vertrek naar Amerika. Edna heeft simpelweg besloten een draai te geven aan een leven van 'tobben, piekeren en zeuren'. Ze hoort nu bij de sprankelende anderen die ze altijd zo benijdde. Maar het gemak waarmee ze haar nieuwe identiteit aantrekt, tegelijk met haar mooie nieuwe jurk, laat de lezer onbevredigd achter.

In Durlachers werkelijkheid blijkt geluk iets te zijn waar je maar voor hoeft te kiezen. Als 18-jarige droomde Edna van een leven vol 'zin, vrijheid en geluk'. En nu ze als een prinsesje in haar villa aan de Rivièra zit, blijkt ze uit die droom niet te zijn wakkergeschud, zodat Het geweten het enige ontbeert dat een zo realistische roman nog interessant kan maken: realisme.

Yra van Dijk

Jessica Durlacher: Het geweten.

De Bezige Bij; 333 pagina's; ¿ 39,50.

ISBN 90 234 3499 4.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden