BeschouwingDansscènes

Een goede dansscène is zo makkelijk nog niet

Ema van de Chileense regisseur Pablo Larraín verweeft dans vernuftig in de verhaallijn. Wat is het geheim van een goede dansscène? De Volkskrant vraagt het aan Andreas Hannes, choreograaf en programmeur van dansfilmfestival Cinedans.

Mariana Di Girolamo in Ema.

‘Het is mooi en fascinerend om iemand te zien dansen’, zei de Chileense filmmaker Pablo Larraín vorige maand in een interview op streamingsite Mubi. ‘Dans kan een verstopt deel van iemands persoonlijkheid naar boven halen. Een specifieke eigenschap of karaktertrek die alleen zichtbaar wordt als iemand danst.’

Dans is alomtegenwoordig in Ema. Larraín keerde na zijn gelauwerde Engelstalige debuutfilm Jackie (over de dagen na de moord op John F. Kennedy, verteld vanuit het perspectief van weduwe Jackie) terug naar zijn geboorteland, waar hij een bedwelmend portret maakte van een jonge radicaal-onstuimige danser in de Chileense kunstenaarsstad Valparaíso. Haar huwelijk met de oudere choreograaf van haar dansgezelschap is gebarsten, het kind dat ze samen met hem adopteerde heeft ze teruggegeven en ’s nachts zet ze met een vlammenwerper van alles in lichterlaaie: een verkeerslicht, een auto, een schommel in een speeltuin. Die momenten zijn niet per se rationeel te verklaren, maar binnen de droomachtige wereld van Ema voelen ze logisch.

Wanneer Ema danst, als een zelfverzekerde bom energie, krijgen we een aardig beeld van wat er in haar hoofd omgaat, haast meer dan we uit de dialoog of het versnipperd vertelde verhaal kunnen deduceren. Dans vertegenwoordigt in Ema een onstilbare honger naar seks, maar ook destructiedrang en onafhankelijkheid.

Als speelfilmregisseur doet Larraín met Ema iets unieks, stelt Andreas Hannes, danschoreograaf en programmeur van het Nederlandse dansfilmfestival Cinedans. Hannes, in Griekenland opgeleid tot percussionist, werd na zijn verhuizing naar Nederland filmmaker en studeerde in 2018 af aan de School voor Nieuwe Dansontwikkeling. Zijn dansvoorstelling Tremble was in maart net een paar dagen te zien toen het land op slot ging. ‘In mainstreamfilms is dans doorgaans hooguit een symbool voor zelfexpressie. In Ema is de samenwerking tussen dans en film zelf heel krachtig. Pablo Larraín vertelt geen verhaal dat netjes van A naar B gaat, maar springt door de tijd, versnijdt dialoog- en dansscènes op zo’n manier dat ze op elkaar reageren en elkaar versterken. Hij benut het potentieel van dans zoals ik dat nooit eerder in dit soort speelfilm heb gezien. Ook als er niet wordt gedanst, heb ik het gevoel naar dans te kijken.’

Met Hannes gaan we op zoek naar de kracht van een goede dansscène, aan de hand van een (enigszins arbitrair samengestelde) selectie van films die, net als Ema, in de eerste plaats geen dansfilms of musicals zijn.

In de openingsscène van Climax zijn we op de feestelijke laatste avond van de generale repetitie van een dansgezelschap, kort voor het begin van een grote tour. Wanneer een van de dansers de grote kom sangria stiekem voorziet van een scheut lsd, transformeert het feest tot een nachtmerrie.

Hannes: ‘De openingsscène is wonderschoon. De camera zoomt langzaam in op het dansende collectief en de dansers worden vervolgens solo van bovenaf gefilmd. Hier durft regisseur Gaspar Noé de dans gewoon voor zich te laten spreken. De dansers zijn geweldig; hun dans hypnotiseert en bereidt ons voor op wat gedurende de rest van de film gaat gebeuren. Algauw zie ik vooral de persoonlijke fascinaties van de regisseur: dit is niet zozeer een dansfilm, maar een verhaal over drugs, geweld en chaos, zo dwingend gestileerd dat het onmogelijk is je eigen gedachten te vormen. Dans speelt uiteindelijk een bijrol; het lijkt de maker niet écht te interesseren.’

Elio (Timothée Chalamet) zit in Call Me by Your Name rokend in een stoel en staart naar de dansvloer op een pleintje in Italië, waar de iets oudere Oliver (Armie Hammer) danst op een popplaat uit de jaren tachtig. Eerst wat nonchalant met een meisje, maar algauw volledig in zichzelf, wild springend met zijn ogen dicht. Dan stapt Elio ook richting de dansvloer, ook met een meisje. Hij is nog niet zover om toe te geven dat hij liever met Oliver danst, maar nu is hij in ieder geval dichter bij hem.

Hannes: ‘Een klassieke scène met als doel de personages door middel van dans te laten samenkomen, om ze in elkaar op te laten gaan. Dans roept hier ook een verlangen op: de jongen die toekijkt wordt uitgenodigd mee te dansen en de filmkijker wordt op dezelfde manier aangesproken. Dit is wel een vrij klassieke methode om dans uit te beelden. De danser laat zijn kwetsbaarheid zien; hij opent zich voor degene die het aandurft samen met hem te dansen.’

In een van de hoogtepunten van Pulp Fiction neemt crimineel Vincent (John Travolta) gangstervrouw Mia (Uma Thurman) mee naar een restaurant. Het gesprek gaat over haar bezitterige man, over wie het gerucht gaat dat hij iemand uit het raam gooide omdat-ie Mia een voetmassage had gegeven. Als er een twistwedstrijd wordt aangekondigd, geeft Mia hen op en dansen ze op Chuck Berry’s You Never Can Tell.

Hannes: ‘Een iconische scène, deels omdat Tarantino John Travolta, een danslegende uit de jaren zeventig, ook in zijn film te laten dansen. En omdat alles wat zich voor en na deze scène afspeelt óók in beweging is. Hun dans is de culminatie van hun onderlinge spanning, het moment is perfect. Je voelt het al langer bruisen tussen die twee, een gevaarlijke dynamiek, omdat de man van Mia een gevaarlijke gangster is. Door samen op de dansvloer te stappen, laten ze zichzelf voor het eerst écht aan elkaar zien. Dans staat hier volledig in het teken van hun onderlinge relatie. Ze ogen beiden enorm nonchalant, maar bewegen geconcentreerd: ze zijn heel erg bezig om samen zo goed mogelijk te dansen.’

Mother is een Zuid-Koreaans moordmysterie van Parasite-regisseur Bong Joon-ho waarin een moeder de onschuld van haar van moord beschuldigde zoon wil bewijzen. In de eerste minuten staat ze alleen in een uitgestrekt veld, waar ze met haar armen boven het hoofd langzaam begint te dansen. De camera wiegt met haar bewegingen mee. Ze kijkt overwegend verdrietig, maar af en toe breekt een glimlach door.

Hannes: ‘Mooi hoe sterk deze scène in contrast staat met de rest van de film, Mother is namelijk vooral een moordmysterie. Dat maakt de keuze van Bong Joon-ho om zijn film met deze dansende vrouw te beginnen nog gewaagder en sterker. De manier waarop dans hier wordt ingezet beïnvloedt de beleving van de rest van de film enorm. Het is niet zomaar een poëtische introductie van het hoofdpersonage, de scène speelt in op het zenuwstelsel van de kijker. De dans is als een amuse-bouche, een middel om de zintuigen van de kijker te openen. Met terugwerkende kracht herken je in haar bewegingen bovendien de emoties die in de rest van de film belangrijk zullen zijn, van de liefde voor haar zoon tot haar verdriet om zijn gevangenschap.’

Quarantine Dreams

‘Een dansfilm die geen dansfilm wil zijn’, noemt de Nederlandse filmmaker David Verbeek de korte quarantainedansfilm Quarantine Dreams, waarvoor hij momenteel vanuit zijn woonplaats Taipei plannen maakt. ‘Je moet zo veel mogelijk vermijden dat je publiek bij het begin van een dansscène denkt: ah, hier wordt een andere kunstvorm gefilmd.’

Verbeek heeft zich al vaker aan dans gewaagd. In 2013 vertoonde het International Film Festival Rotterdam de 17 minuten durende experimentele dansfilm Immortelle, waarin een jonge man en vrouw wanneer hun relatie voorbij is terugkeren naar hun lege huizen, waar ze een rouwdans doen.

‘Voor een goede dansscène moet je als maker een context creëren waardoor de dans organisch aanvoelt’, zegt Verbeek. ‘Een situatie waarin lichaamsbeweging de beste manier is om te uiten waar de film op dat moment over gaat.’

Doorbraak

De Chileense actrice Mariana Di Girolamo speelt als het titelpersonage in Ema haar grote doorbraakrol. Ze was tot voor kort alleen in Chili bekend als soapactrice. Regisseur Pablo Larraín zag een advertentie met haar foto op straat in Santiago, ze spraken af voor koffie en binnen tien minuten had Di Girolamo de hoofdrol te pakken. Larraín tegen filmvakblad Variety: ‘Ik ga je het scenario niet laten lezen, zei ik tegen haar. Ik wil dat je me vertrouwt. En toen was ze verbluffend goed.’

Lees ook de recensie van Ema

Met Ema bewijst Pablo Larraín zich als een van de grootste regisseurs van nu ★★★★☆

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden