'Een gewone biopic, daar was ik nooit aan begonnen'

In de film Life belicht Anton Corbijn de vriendschap tussen filmster James Dean en diens fotograaf. Geen onbekend terrein.

Anton Corbijn. Beeld ANP

Anton Corbijn wil het misverstand aan het begin van het gesprek meteen maar even uit de weg helpen. Life is géén biografische film over de jong gestorven legendarische acteur James Dean.

'Een gewone biopic, daar was ik nooit aan begonnen.'

Hij zal het later in het rondetafelgesprek nog een keer herhalen. Dean, de acteur die in slechts drie films speelde voordat een auto-ongeluk in 1955 een einde aan zijn leven maakte, was geen grote held van hem. Ze hebben vijf maanden van hun leven op dezelfde aarde rondgelopen, zegt Corbijn (60) schouderophalend, maar daar houdt het wel zo'n beetje bij op. De posters met Dean kende hij eerder dan de films.

Zijn vierde speelfilm, Life, toont hoe een aantal van die iconische beelden van James Dean tot stand kwam - die van de jonge acteur op een regenachtig Times Square bijvoorbeeld, de schouders opgetrokken in een grote zwarte jas, een sigaret bungelend in de mondhoek.

De foto's zijn gemaakt door Dennis Stock, een fotograaf die in de film met Dean aanpapt, nog voor zijn eerste grote rol in East of Eden (1955). In Life belooft Stock dat hij hun beider beginnende carrières verder kan helpen. Als Dean hem volledige toegang geeft tot zijn leven, kan hij een fotoserie verkopen aan tijdschrift Life, bluft hij.

Niet verwonderlijk dat Corbijn, die zelf wereldberoemd werd door zijn foto's van (rock)muzikanten als Tom Waits en U2, geïntrigeerd raakte door de weerbarstige vriendschap die ontstaat tussen de twee jonge mannen.

'In mijn optiek gaat het over de relatie tussen een fotograaf en zijn onderwerp - waarbij het onderwerp toevallig James Dean is. Een publiek persoon fotograferen, daar kan ik me in verplaatsen.'

Corbijns filmografie

Voor Anton Corbijn was de fotografie aanvankelijk een manier om de muziekscene binnen te komen. Hij fotografeerde onder anderen Bob Dylan, Tom Waits, Nick Cave, The Rolling Stones, Depeche Mode, David Bowie, U2 - en raakte met een aantal van hen stevig bevriend. Later fotografeerde hij ook schrijvers en acteurs.

Ook regisseerde hij videoclips zoals Heart-Shaped Box van Nirvana uit 1993.

In 2007 maakte hij zijn filmdebuut Control, een film over Ian Curtis van Joy Devision. Daarna volgde The American (2010) en A Most Wanted Man (2014), met Philip Seymour Hoffman in de hoofdrol. Life (2015) is zijn vierde speelfilm.

Lijkt u op Dennis Stock?

'Als persoon is hij heel anders, maar in de manier waarop hij werkt, herken ik wel veel. Hij fotografeerde mensen vooral in hun omgeving, documentair, terwijl hij ook soms dingen in scène zette. Ik kende zijn werk totaal niet toen ik begon als fotograaf in de jaren zeventig en tachtig, maar ik had wel een soortgelijke aanpak.'

James Dean - Dane DeHaan - en Dennis Stock - Robert Pattinson - in de auto. Beeld Caitlin Cronenberg

Voor Dennis Stock bleek de fotoserie met Dean een keer-punt in zijn carrière. Heeft u ook zoiets meegemaakt?

'Toen ik 18 was, fotografeerde ik een beginnende pianist in Nederland. Hij speelde in een klein rock 'n' roll-bandje - een beetje een vergeten kerel. Hij vond mijn foto's mooi, dus ik vergezelde hem naar optredens in de trein en fotografeerde hem voortdurend. We werden vrienden. Toen maakte hij een album en werd hij opeens de grootste rockster die Nederland ooit heeft gehad - het was Herman Brood. Van het een op het andere moment wilde iedereen hem fotograferen, was het niet meer mijn eigen unieke project. Hij had mij niet meer nodig. Ik was zo jong dat ik helemaal niet snapte dat die balans tussen ons daardoor totaal was veranderd.

Dat vond ik ook interessant aan Life. James Dean zegt Stock te helpen door hem die foto's te laten maken vlak voor zijn doorbraak. Terwijl Dennis Stock zegt: nee, ik help jou beroemd te worden - zonder het idee te hebben hoe het precies werkt.'

Niet alleen Herman Brood verscheen herhaaldelijk voor Corbijns camera. De fotograaf wist een band op te bouwen met Tom Waits, en de bandleden van U2 en Depeche Mode.

Worden de foto's beter als de fotograaf en geportretteerde vrienden zijn?

'Het is mooi als zo'n vriendschap organisch ontstaat. Tegenpolen trekken elkaar aan. Dat was het geval bij Jimmy Dean en Dennis Stock en zo werkt het meestal. Ik heb lange relaties gehad met mensen die ik in eerste instantie vreselijk vond.

Zo'n vriendschap is niet noodzakelijk: een aantal van mijn meest iconische foto's nam ik binnen zeven minuten nadat ik de geportretteerde had ontmoet. Maar als je vrienden bent, krijg je wel toegang tot locaties en situaties die een andere fotograaf niet ten deel valt. Het werkt bovendien prettiger: je hoeft je niet zo te bewijzen, het voelt niet meer als werk, maar alsof je onder familie bent. Objectief ben je dan niet meer, maar dat vind ik ook niet zo belangrijk.'

De eigenlijke hoofdpersoon van Life is dus Dennis Stock, gespeeld door Twilight-acteur Robert Pattinson. Maar de film valt nooit helemaal los te zien van filmster James Dean, de coole rebel met leren jack en eeuwige sigaret in de mondhoek. Een icoon. Na zijn dood ging hij op basis van drie films en foto's symbool staan voor de rock 'n' roll-generatie die zich in de jaren vijftig ontworstelde aan hun ouders.

En dat beeld van Dean is onverminderd populair. De foto's die Dennis Stock nam, en vooral die op Times Square, zijn nog steeds te vinden op posters in studentenkamers en koelkastmagneetjes. Pas toen hij aan Life werkte, merkte Corbijn hoe vaak je T-shirts met Deans beeltenis - zestig jaar na zijn dood nog tegen komt. 'Tamelijk opmerkelijk', zegt de Nederlandse fotograaf/regisseur.

'Je weet dat het publiek de vertolking van Dean onder een vergrootglas zal leggen, dat ze elk verschil met de echte Dean zullen zien. Er zijn twee dingen die je kunt doen: een model nemen dat precies op James Dean lijkt, maar een slechte acteur is, of een heel goede acteur casten en hem helpen zo veel mogelijk op James Dean te laten lijken. Dan moet je erop vertrouwen dat de acteur het vakmansschap heeft om er een complete Dean van te maken. Dat is acteur Dane DeHaan (Kill Your Darlings, The Amazing Spider-Man 2) goed gelukt: na de eerste minuten geloof je hem.'

Dane DeHaan over James Dean

'Voor mij waren de films van James Dean een openbaring. Nog steeds is hij een van mijn helden. Hij was een van de eersten die acteerde zoals nu gebruikelijk is: helemaal opgaan in een personage, iemand zijn in plaats van iemand spelen.

'Toen ik werd gevraagd om auditie te doen, heb ik geweigerd. Tot twee keer toe. Je kunt een personage als James Dean toch niet eventjes voorbereiden? Dat wordt iets afschuwelijks. Pas toen de producent me vertelde dat de film vooral ging over een gewone jongen die een idool wordt, begon ik er echt over na te denken. Ik realiseerde me dat ik vooral bang was om Dean te spelen. Ik zeg altijd dat ik op zoek ben naar rollen die me angst aanjagen, dus dan moet je de meest enge en de meest uitdagende niet uit de weg gaan.

'Iedereen heeft een mening over James Dean. Dat is onvermijdelijk. Als ik iemand vertelde dat ik hem ging spelen, kreeg ik altijd een feitje terug: dat hij bijvoorbeeld sigaretten op zijn lichaam uitdrukte, of welk merk hij altijd rookte. Toen ik ging researchen, kwam ik erachter dat 75 procent van wat mij was verteld, toch niet klopte. Dus het enige wat ik kon doen, was mijn eigen beeld vormen.

'Wat er nu nog van zijn werk resteert, zijn die drie films waarin Dean briljant acteerde, en de foto's. Mensen kennen de mythe, maar misschien heeft hij nooit de kans gehad de wereld te laten zien wie hij werkelijk was. Toen hij beroemd werd, was hij al dood. Zijn imago is volledig door anderen bepaald. Hij heeft nooit kunnen zeggen: ik ben niet alleen een coole rebel. Ik ben een artiest, een acteur, een gevoelig en gelaagd mens.'

U moest loskomen van die zwart-witfoto's.

'Aanvankelijk wilde ik ook een zwartwitfilm maken, maar financieel kon dat niet uit. Later realiseerde ik me dat het veel beter was om Life in kleur te verfilmen. Je onderstreept het vakmanschap van Dennis Stock door te laten zien hoe hij in een normale wereld vol kleur deze typische Dennis Stock-momenten wist te vangen. Als je een wereld creëert die er precies zo uitziet als op zijn foto's, is wat hij doet niet meer bijzonder: iedereen had dan die foto's kunnen maken.

Ik wilde bovendien niet dat de camera precies dezelfde hoek zou laten zien als de foto - de film moest vooral tonen onder welke omstandigheden de foto's zijn genomen. In het geval van de Times Square-foto was dat moeilijk: dat plein is zestig jaar later natuurlijk volledig veranderd en er is geen plek nog die erop lijkt. We moesten die scène in de studio filmen, met de achtergrond op een scherm geprojecteerd. Het heeft nogal wat tijd gekost voordat het er precies goed uitzag. We hadden die film niet kunnen maken zonder die iconische foto te laten zien.

Weet u het onmiddellijk, als u een legendarische foto maakt?

Veel mensen denken dat het moment dat je zo'n foto neemt een eureka-moment is, maar zo werkt het niet. In de kapperszaak, op Times Square, in de regen: Dennis Stock maakte gewoon snel wat foto's. Pas later bleken ze bijzonder en dat is nog eens uitvergroot door Deans fatale ongeluk. Met die kennis in je achterhoofd kijk je automatisch anders naar die foto's. Daarom wilde ik Dennis' reactie ook altijd klein houden. 'O ja, dit is goed', zeg je als fotograaf tegen een model, maar of een foto echt impact heeft, weet je nooit op het moment zelf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden