Een gepassioneerde scepticus

DE MODERNE DUITSE filosoof Odo Marquard is lang een weinig gewaardeerd denker geweest. Hij paste slecht in de Duitse filosofische traditie, die er een van systematiek en ernst is....

Zijn denkbeelden waren evenmin typisch Duits. Tijdens de wederopbouwperiode heerste er een optimistisch geloof in vooruitgang en de maakbaarheid van de samenleving. Marquard deelde dat optimisme geenszins en sprak over de mythe van het vooruitgangsdenken. Het idee dat de wetenschap ons vooruit helpt, zag hij als een misleidende ideologie, die de hele westerse samenleving doortrekt.

De laatste tijd is zijn populariteit aanzienlijk gegroeid. Zijn werk is vertaald in het Engels, Italiaans, Pools en sinds kort ook het Nederlands. Deze belangstelling is vooral het gevolg van het veranderde klimaat in de filosofie. Het optimisme is goeddeels verdwenen. De filosofie is haar zelfvertrouwen kwijtgeraakt. Het is onduidelijk of zij in staat is eeuwige waarheden omtrent kennis, moraal en esthetiek te vinden. Een afwachtende, sceptische houding zoals Marquard inneemt, lijkt nog het beste te zijn.

In Einde van het noodlot? zijn vijf essays gebundeld die Marquards positie vanuit verschillende invalshoeken belichten. In het eerste essay, getiteld 'Afscheid van het principiële - Alweer een autobiografische inleiding', geeft hij een beeld van zijn eigen levensloop en de invloed daarvan op zijn filosofische ideeën. Dit essay is het minst interessante van de vijf, omdat de lezer iets van de Duitse filosofiewereld moet weten om zijn relaas te kunnen plaatsen.

Met het tweede essay, 'Einde van het noodlot?', begint het echte filosofische verhaal. Marquard legt daarin uit hoe hij over de maakbaarheid van de samenleving denkt. Hij duikt de geschiedenis in en brengt in herinnering hoe de wereld er uitzag toen iedereen nog onvoorwaardelijk in God geloofde. God was almachtig en een ieders lot lag in Zijn handen. Vrijheid en autonomie waren eigenschappen van God, geen verworvenheden van landen of individuën.

Toen God verdween, verplaatste de macht zich naar de mens. De mens kreeg de touwtjes in handen en bepaalde voortaan zijn eigen lot. Althans, zo leek het. In werkelijkheid blijft de mens onderworpen aan de natuur en heeft hij te kampen met ziekten, aardbevingen en andere rampen. Daarnaast wordt de mens zelf voor een belangrijk deel bepaald door het toeval: plaats en tijd van geboorte bepalen tot op grote hoogte hoe iemands leven er uitziet.

Tot zover is er nog weinig nieuws onder de zon. Marquards essay valt geheel binnen de filosofische traditie van de fenomenologie, die de nadruk legt op de gegevenheden in het menselijk bestaan. Een filosofie die werkelijk betekenis wil hebben voor het leven, moet zich rekenschap geven van die gegevenheden. Voor Marquard betekent dit dat een mens zich altijd zal verhouden tot een reeds gegeven traditie. Wie elke waarheid zelf wil vinden, kan met één leven onmogelijk toe.

De drie andere essays werken elk een ander aspect van deze opvatting uit. In 'Apologie van het toevallige' gaat Marquard in op de filosofische kanten van zijn begrip 'toeval' en bakent hij het af. In 'Tijdperk van de wereldvreemdheid' geeft hij een treffende analyse van de tijdgeest, die tegelijk afrekent met het idee van vooruitgang. In 'Lof van het polytheïsme' werkt hij zijn stelling verder uit, dat ieder mens zich moet verhouden tot een historisch bepaalde traditie.

In dit laatste essay is hij op zijn sterkst. Hij laat de gebaande paden voor wat ze zijn en presenteert gepassioneerd zijn eigen ideeën. Hij laat het niet bij de vaststelling dat een mens niet buiten traditie kan, maar pleit voor zo breed en veelvormig mogelijke tradities. Het knellende keurslijf dat een traditie vaak is, wordt hierdoor losser. Het verhaal dat de ene traditie vertelt, kan als het ware de banden van de andere wat losser maken. Het individu krijgt zo de vrijheid te kiezen op welk moment hij bij welke traditie wil aansluiten.

In Marquards ogen heeft de filosofie tot nog toe weinig gedaan om dit pluralisme te bevorderen. Zij heeft vooral propaganda gemaakt voor de heersende ideologie van het vooruitgangsdenken. Zij zoekt aansluiting bij de wetenschap, terwijl zij juist het wetenschappelijk denken zou moeten doorbreken. De filosofie zou minder wetenschap en meer verhaal moeten worden: 'Goed gedacht is half verteld; wie nog beter wil denken, zou wellicht geheel en al moeten gaan vertellen. De filosofie moet weer mogen vertellen en daarvoor uiteraard een prijs betalen: het erkennen en verdragen van haar eigen contingentie.'

Terecht voorziet Marquard dat dit een problematische positie is. 'Maar ach, hier bevroeden we al de kreten van ontzetting en verontwaardiging en de opgeheven vingers van onze vakvereniging: dit zou tot relativisme leiden, met zijn bekende paradoxen en fallacies; dit loopt slecht af of eindigt in elk geval in scepticisme.'

Meer woorden maakt hij er niet aan vuil, wat begrijpelijk is, maar ook jammer. Begrijpelijk, want vanuit zijn standpunt komen alle tegenwerpingen uiteindelijk op hetzelfde neer. Verzet tegen een sceptische positie wortelt in de angst het zoeken naar de eeuwige waarheid te moeten opgeven. Waar blijven we als zelfs de filosofie geen antwoorden kan bieden?

Tegelijkertijd is het jammer dat Marquard niet ingaat op de argumenten van zijn tegenstanders. Het had zijn eigen positie meer reliëf kunnen geven. Hij positioneert zichzelf in grootse bewegingen, waarbij hij filosofen en denkstijlen in enkele zinnen karakteriseert. Hij gaat herhaaldelijk in op de denkbeelden van andere filosofen, al was het maar door te variëren op uitspraken van anderen. Maar uitgerekend waar het zijn sceptische positie betreft, hult hij zich in stilzwijgen.

Einde van het noodlot? is een mooie kennismaking met Marquards denken. De vertaling is goed en uitstekend geannoteerd. Hoewel de teksten van vijftien tot twintig jaar terug dateren, lezen ze alsof ze gisteren werden geschreven. Marquards ideeën over relativisme en pluraliteit ontstonden al in de jaren tachtig, maar doen nog bijzonder eigentijds aan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.