PROFIEL

Een genie dat toevallig ook pornograaf was

Nu zijn belangrijkste films gerestaureerd in een verzamelbox zijn verschenen, kan de Pools-Franse filmmaker Walerian Borowczyk zijn plek als genie in de filmgeschiedenis opeisen. Een reeks missers aan het eind van zijn carrière stond die eer tot nu toe in de weg.

Goto, l'Île d'amour, Borowczyks eerste lange speelfilm, uit 1969: commercieel een flop, maar een hit in kunst- en filmkringen. Beeld null
Goto, l'Île d'amour, Borowczyks eerste lange speelfilm, uit 1969: commercieel een flop, maar een hit in kunst- en filmkringen.

Van de vele collega-regisseurs, oud-medewerkers en andere bewonderaars die hun zegje doen op de vijf Blu-rays met een keuze uit het werk van de Pools-Franse filmmaker Walerian Borowczyk (1923-2006), verzorgt Terry Gilliam het kortste optreden. Eén minuut en vier seconden heeft hij nodig om zijn bewondering uit te drukken. De Amerikaanse filmmaker, vooral bekend als een van de Monty Python-mannen, zegt de korte animatiefilms van Borowczyk al in geen veertig jaar meer te hebben gezien: 'Maar ze zitten nog steeds in mijn hoofd. Ik heb geen woorden om ze te beschrijven; ze zijn absoluut briljant.'

Rehabilitatie

Met de uitgave van de Blu-ray-box rukt het Engelse tv- en filmproductie en -distributiebedrijf Arrow Films Borowczyk groots uit de vergetelheid. Alle erop voorkomende films zijn digitaal gerestaureerd en nu ongekend goed van kwaliteit, zeker als je in aanmerking neemt dat vaak noodgedwongen een erbarmelijke vertoningskopie als origineel dienst deed. In volle luister kunnen ze nu laten zien waarom de geboren Pool zo vaak als inspiratiebron wordt genoemd, niet alleen door Gilliam, maar ook door filmanimatiegrootheden als de Tsjech Jan Svankmaijer en de Engels-Amerikaanse tweeling Stephen en Timothy Quay.

Het is een rehabilitatie voor de man die aan het eind van zijn carrière verdoemd leek. Toen, eind jaren zeventig van de vorige eeuw, maakte Borowczyk een aantal door de kritiek met de grond gelijk gemaakte (soft)pornofilms. Hierdoor heeft hij in de filmgeschiedenis niet hetzelfde aanzien gekregen als zijn land- en generatiegenoten Krzysztof Kieslowski, Andrzej Wajda of Roman Polanski. In de documentaires in de box over Borowczyk herhalen meerdere mensen wat zijn oud-collega van het Franse filmbedrijf Films Associés, George Heinrich, zegt: 'Hij was geniaal en veel getalenteerder dan Polanski. Hij was de beste van zijn generatie.'

PDe Pools-Franse filmmaker Walerian Borowczyk (1923-2006) aan het werk Beeld null
PDe Pools-Franse filmmaker Walerian Borowczyk (1923-2006) aan het werk

Animatiefilmer

Walerian Borowczyk, geboren in 1923 in het Poolse dorp Kwilcz bij Poznan, volgde een kunstopleiding in Krakau en verdiende zijn eerste geld als filmafficheontwerper. Toen hij met de korte animatiefilm Dom in 1959 op het experimentele filmfestival van Brussel de hoofdprijs won, gebruikte hij het prijzengeld voor een reis naar Parijs. Daar vond hij onderdak bij het collectief Les Cinéastes Associés, waar hij internationaal furore maakte als animatiefilmer. Met bijna elk filmpje sleepte hij wel ergens een prijs weg en al in 1965 eerde Parijs hem met een retrospectief.

Zijn korte films zijn stuk voor stuk wonderlijke creaties vanuit een eigen universum; ook als ze de realiteit als uitgangspunt namen, waren ze surrealistisch. Een eigen vorm van humor in combinatie met elementen die zich lenen voor speculatie en interpretatie, daarvan lopen al zijn korte films over. Wie ze nu (terug)ziet, heeft het idee te kijken naar het werk van een kruising tussen filmpionier George Mélies en Monty Python. Borowczyk experimenteerde volop met de zogeheten stop-motiontechniek, zowel met eigen tekeningen als met driedimensionale objecten. Ze behoren ontegenzeglijk tot het beste dat hij heeft gemaakt (zie kader).

still uit: La Bête, speelfilm uit 1975. Beeld null
still uit: La Bête, speelfilm uit 1975.

Alchemist

Het abstracte en surrealistische boden Borowczyk bovendien gelegenheid nog een obsessie uit te leven: alle benodigde accessoires voor zijn films - ingenieuze mechanische constructies, wonderlijke timmerwerken - maakte hij zelf, zoals hij het liefst alles in eigen hand hield. De meeste van zijn animatiefilms maakte hij helemaal alleen, in afzondering, niet gestoord door anderen en niet gehinderd door tijdsdruk. Onder zijn collega's van het collectief Les Cinéastes Associés stond hij ook wel bekend als 'de alchemist'. De toenmalige secretaris zegt in een documentaire: 'Hij was als een fantoom, integreerde niet, was bepaald niet het clublid dat ons destijds voor ogen stond.'

Ook toen hij later speelfilms ging maken - met mensen van vlees en bloed - volhardde hij in die houding. Hij was niet alleen de regisseur van zijn films, maar ook schrijver, cameraman, set designer, timmerman en belichter. Als iemand anders het werk deed, moest die precies doen wat Borowczyk zei. De Franse Pool ging wel andere films maken, maar zijn werkwijze bleef gelijk.

still uit: Les jeux des anges, animatiefilm uit 1965. Beeld null
still uit: Les jeux des anges, animatiefilm uit 1965.

Eerste lange speelfilm

Zijn eerste lange speelfilm, Goto, l'Île d'amour (1968), vertoont ondanks de acteurs en het driedimensionaal decor alle kenmerken van zijn eerdere, korte werk. De film vertelt een krankzinnig verhaal over een dictatoriaal bestuurd eiland dat sinds een natuurramp in 1887 van de rest van de wereld is afgesloten en waar een kruimeldief tot in de hoogste kringen geraakt door toeval, geluk en gebrek aan scrupules. Behalve het eigenaardige decor - hij draaide de film in de ruïnes van het laboratorium van zijn Pools-Franse landgenote en Nobelprijswinnares, de schei- en natuurkundige Marie Curie - valt op hoe Borowczyk de scènes filmt alsof hij de toeschouwer is van een toneelstuk: van achter de zogeheten vierde wand. Soms lijkt hij de toeschouwer bewust te willen maken van de beperktheid van het kader van een camera. Waar in een gladde hollywoodfilm een scène wordt opgedeeld in talrijke shots om de suggestie van continuïteit en werkelijkheid te suggereren, plaatst Borowczyk een statische camera voor de scène. Dat acteurs soms niet in het kader passen waardoor we hun hoofden niet zien: het zij zo. De Engelse kunstenaar Craigie Horsfield, die de film in de uitgave inleidt: 'Borowczyk beschouwt meer dan dat hij opgaat in zijn verhaal.'

Goto, l'Île d'amour werd, zoals al Borowczyks vroege werk, een flop, maar in film- en kunstkringen liepen mensen ermee weg. Op de prestigieuze St. Martin's School of Art liep een student rond die zo bezeten raakte van de film dat hij zijn naam officieel veranderde in John Goto - onder die naam is hij nu een bekend fotograaf.

still uit: Contes immoraux, speelfilm uit 1974. Beeld null
still uit: Contes immoraux, speelfilm uit 1974.

Hang naar het verleden

Behalve zijn werkwijze nam Borowczyk uit zijn vroege werk ook inhoudelijke elementen mee naar zijn speelfilms. Zijn wereld is er altijd een die niet te dateren is, waarin nochtans een sterke hang naar het verleden herkenbaar is. Zijn grootste succes La Bête (1975) speelt zich af in een ogenschijnlijk 19de-eeuws kasteel met bijpassende bewoners en zeden, al loopt er ook een bediende rond met dreadlocks die rondrijdt in een Citroën 2CV. En behalve dieren, lilliputters, zang en dans (niet zelden begeleid door lichte irritatie opwekkende clavecimbelmuziek) duiken er ook vaak en niet altijd verklaarbaar blote vrouwen op.

Borowczyk werkte in de jaren zestig in Parijs, maar het revolutionaire van dat decennium lijkt geheel en al aan hem voorbijgegaan, zoals hij zich ook verre hield van de revolutie die een groep Franse cineasten en critici teweegbracht, de nouvelle vague. Hij bemoeide zich niet met hen, zij bemoeiden zich niet met hem. François Truffaut, veelschrijver onder de jonge honden, noemt zijn naam niet één keer.

Het enige wat hij moet hebben opgepikt, was dat de grenzen op het gebied van erotiek werden opgerekt; een ontwikkeling waaraan hij zelf een steeds grotere bijdrage ging leveren. Zoals over alles hield Borowczyk zich in de enkele interviews die hij gaf ook over de reden daarvan op de vlakte. Verder dan de gemeenplaatsen dat 'seksualiteit een van de krachtigste drijfveren van de mens is' en daarom 'natuurlijk een prominente rol speelt in mijn films' kwam hij niet. In 1984 zei hij: 'Ik denk dat Walt Disney erotischer films maakt dan ik.' En: 'De seks in mijn films is niet anders en komt niet vaker voor dan in films die over de natuur of religie gaan.'

Camera Obscura

The Walerian Borowczyk Collection bevat een ruime keuze uit de bijna vijftig jaar omspannende carrière van de in 1923 in Polen geboren Walerian Borowczyk (spreek uit: Bo-ROV-chick). Tussen 1946 en 1994 maakte hij 45 lange en korte speelfilms, animatiefilms en documentaires. Alle films in de verzamelbox zijn zogeheten gerestaureerde digitale 2k-versies (standaard digitale bioscoopkwaliteit); de schijfjes bevatten veel extra's, waaronder een interview van een uur met de cineast, die bepaald niet als druk prater bekendstond, en een kloek boekwerk van 350 pagina's op Blu-rayformaat, dat behalve besprekingen van zijn oeuvre en individuele films ook een aantal korte verhalen van zijn hand bevat. Het project (oplage: 1.000 exemplaren) is van de grond gekomen dankzij crowdfunding op kickstarter.com.

null Beeld null

Eindelijk commercieel succesvol

Feit is dat hij eindelijk het genoegen smaakte dat zijn films ook commercieel succesvol werden. Dat begon voorzichtig met Blanche (1972), waarin zijn echtgenote Ligia Branice een door velen begeerde echtgenote speelt van een 13de eeuwse kasteelheer (Michel Simon). De echte doorbraak volgde met Contes immoraux (1974), niet alleen een verfilming van vier verhalen van de Franse schrijver André Pieyre de Mandiargues, maar ook een oefening in provocatie: de verhalen gaan over seksuele activiteiten danwel dromen van hedendaagse en historische vrouwelijke personages. Een van hen is een 17de-eeuwse barones (gespeeld door Paloma Picasso) die aan de lopende band jonge meisjes vermoordt en in hun bloed baadt om zo de eeuwige jeugd te vergaren.

Zijn grootste succes haalde Borowczyk in 1975 met La Bête, tevens de recentste film in de verzamelbox. Hij verzon een verhaal rond een lange scène die hij uiteindelijk voor Contes immoraux niet had gebruikt: een tamelijk plastische verbeelding en louter seksuele interpretatie van het sprookje Belle en het beest. La Bête werd na Emmanuelle de succesvolste film van het jaar in Frankrijk.

Daarna zou 'Boro', zoals zijn naasten hem noemden, nog negen speelfilms maken; de meeste daarvan, waaronder La marge (1976, met Sylvia Kristel) en Emmanuelle 5 (1987), worden zorgvuldig overgeslagen in besprekingen over Borowczyks grootheid. Die latere carrière - waarvan in de verzamelbox niets is opgenomen - eindigde 15 jaar voor zijn dood met zijn laatste werk: de regie van de 'erotisch getinte' tv-serie Série Rose (1991).

Het beste uit de box

1. Les Astronauts (1959, 14 min.) Een man bouwt een ruimteschip, bespioneert ermee zijn overbuurvrouw en onderneemt vervolgens een ruimtereis. Zo ongeveer laat Borowczyks eerste in Frankrijk gemaakte stop-motion-animatiefilm zich omschrijven. Borowczyk maakte hem samen met de later invloedrijke filmessayist Chris Marker. Wonderschone en mateloos creatieve combinatie van foto's en tekeningen.

2. Les jeux des anges (1965, 13 min.) Prachtig begin: met alleen waterverf op papier en geluid wordt een voortdenderende trein in de nacht gesuggereerd. Daarna wordt het allemaal macaberder en ook abstracter in wat desondanks wel Walerian Borowczyks concreetste animatiefilm wordt genoemd, omdat hij zou gaan over de concentratiekampen.

3. Rosalie (1966, 15 min.) Zijn eerste (korte) speelfilm begint indrukwekkend met een langzame, lange camerabeweging langs levenloze objecten, alle met een nummerkaartje eraan. Het blijken bewijsstukken tegen een jonge vrouw die terechtstaat vanwege de moord op haar pasgeboren kind. Haar huilende gezicht is de rest van de film beeldvullend te zien. Eerste grote rol voor Borowczyks vrouw en muze Ligia Branice.

4. Goto, l'Île d'amour (1969, 93 min.) Eerste lange speelfilm speelt zich af op een fictief eiland in een fictieve tijd, die nog het meest wegheeft van de late Middeleeuwen. Een kruimeldief klimt op tot in de hoogste kringen, daarbij geholpen door toeval, geluk en een totaal gebrek aan scrupules.

5. La Bête (1975, 93 min.) Scandaleuze (bestialiteit!) en commercieel succesvolste speelfilm blijkt bij opnieuw kijken vooral een droogkomisch kostuumstuk. Borowczyk speelt zijn favoriete thema's uit in een verhaal over een gearrangeerd huwelijk, dat bekokstoofd wordt op een kasteel. Daar heeft de beoogde bruid weinig aan de verbeelding overlatende dromen over een van haar voorgangsters, die verkracht zou zijn door een harig en beestachtig wezen. De provocatie druipt ervan af, maar het effect is in de loop der tijd verdwenen.

De cineast had toen bij de critici al lang afgedaan. Bij zijn overlijden schreef The New York Times: 'Borowczyk wordt een genie genoemd, een pornograaf en een genie dat toevallig ook een pornograaf was.'

Camera Obscura: The Walerian Borowczyk Collection, uitgave Arrow Film

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden