Interview Lucy Durán en Lassana

Een gelukkige ontmoeting van muzikale culturen - zo willen Kronos Quartet en Trio Da Kali de bedreigde Malinese muziek redden

De rijke traditionele muziek uit Mali dreigt in eigen land te verdwijnen. Het Kronos Quartet schiet te hulp, met een schitterend programma dat nu in het Holland Festival is te horen.

Het Kronos Quartet met Trio Da Kali.

Het beroemdste strijkkwartet ter wereld op één podium met drie topmuzikanten uit Mali. Kan dat wel, zo’n combinatie? Laat de precies uitgeschreven kamermuziek van het Amerikaanse Kronos Quartet zich wel mengen met de soepele, frivole folksongs van Trio Da Kali?

Het podiumbeeld In het Londense Barbican Centre lijkt die vraag te weerspiegelen. De vier strijkers van het Kronos Quartet zitten in stemmig grijs in  een kringetje, de drie Malinese muzikanten van Trio Da Kali staan in felgekleurde gewaden om hen heen.

Blikvanger is zangeres Hawa Kassé Mady Diabaté in haar kanariegele jurk, geflankeerd door Fodé Lassana Diabaté (geen familie) op balafoon, de Afrikaanse versie van de xylofoon, en Mamadou Kouyaté op ngoni, een soort luit. De combinatie van modern-klassieke muziek met de volksmuziek zoals die al eeuwen door griotten (lofzangers) in West-Afrika wordt doorgegeven, lijkt misschien problematisch, maar klinkt fantastisch. Het is een gelukkige ontmoeting van muzikale culturen – precies waar het Kronos Quartet al ruim vijfenveertig jaar in is gespecialiseerd.

De paar duizend bezoekers in het Barbican hadden kunnen weten hoe goed het werkt, want de zeven muzikanten maakten eerder het album Ladilikan;  een wonderschoon geheel dat internationaal is geprezen als een van de muzikale hoogtepunten van 2017.

Bezwerend en vorstelijk

Net als op de plaat is het in Londen het trio dat de muzikale lijnen uitzet, waarbij het bezwerende geluid van de balafoon het voortouw neemt. Hoe energiek Lassana ook op de houten plaatjes hamert, de klank blijft elegant en mengt perfect met de bas-ngoni van Kouyaté. Het soepele ritmische fundament geeft Hawa’s wendbare stem alle ruimte.

Vorstelijk klinkt de zangeres in God Shall Wipe All Tears Away, een lied uit de jaren dertig dat werd vereeuwigd door gospelkoningin Mahalia Jackson. Haar bandleden doen even niets, Hawa wordt nu alleen begeleid door de strijkers, die gedurende het hele concert prachtige accenten zetten en met hun spel behendig door dat van het trio manoeuvreren.

Kronos Quartet

Sinds de oprichting in 1973 richt het Kronos Quartet uit San Francisco zich op hedendaagse muziek. Componisten zoals Philip Glass, Steve Reich en Arvo Pärt hebben speciaal voor het kwartet stukken geschreven, waardoor het repertoire inmiddels zo’n zevenhonderd composities telt. 

Het kwartet onder leiding van violist David Harrington kan in vele genres uit de voeten, zoals de tientallen albums omvattende catalogus bewijst. Een recent hoogtepunt is Landfall met Laurie Anderson.

Hawa vertolkt God Shall Wipe All Tears Away in haar eigen taal, Bambara, maar de slotregel zingt ze onverwachts in het Engels. Als ze het laatste woord oprekt tot een onmogelijk lang ‘aweeeeeiii’ is de zaal muisstil. Violist David Harrington, al 45 jaar de grote roerganger van het Kronos Quartet, is zichtbaar ontroerd als het oorverdovende applaus losbarst.

‘David stelde Hawa voor het liedje te zingen, want volgens hem benadert niemand anders zo goed de zeggingskracht van Mahalia Jacksons stem.’ Dat zegt etnomusicoloog Lucy Durán (69), een groot kenner van de West-Afrikaanse muziek en de grote vrouw achter de schermen in deze muzikale ontmoeting, die daags na het concert met balafoonspeler Lassana (46) een toelichting geeft op de samenwerking.

Het Kronos Quartet en Trio Da Kali.

Bedreiging

Het begon met een verzoek van het Kronos Quartet, dat sinds de oprichting in 1973 graag samenwerkt met artiesten buiten de klassieke wereld. Het kwartet dacht aan een plaatopname met Afrikaanse muzikanten en kwam haast vanzelf uit bij Durán. Weinig westerse producers hebben zoveel Afrikaanse muzikanten op plaat gezet als Durán. ‘22  albums, waarvan drie met een Grammy-nominatie’,  zegt ze, verwijzend naar onder anderen Ali Farka Touré, Toumani Diabaté, AfroCubism en Bassekou Kouyaté.

Durán is vooral goed thuis in de muziek van Mali, het land dat de voorkeur had van het Kronos Quartet. ‘Het was de kwartetleden ter ore gekomen dat de traditionele Malinese muziek met uitsterven wordt bedreigd. Daar wilden ze iets tegen doen.’

Die bedreiging bestaat inderdaad, zegt Durán. ‘En die komt niet alleen door IS, die al zes jaar vooral in het noorden van Mali huishoudt en muziek met harde represailles verbiedt. Het probleem is groter dan politiek. Ook waar IS geen macht heeft, zie je de interesse voor traditionele Malinese muziek afnemen.’

Dat komt volgens haar doordat de toeristen wegblijven en buitenlandse bedrijven het land verlaten. Met die bedrijven verdwijnt een deel van het publiek. Concerten zijn niet rendabel meer en podia voor traditionele muziek verdwijnen.

‘Tel daarbij op dat de armoe oprukt en er dus steeds minder bruiloften zijn.’ En juist van die uitbundige, met veel muziek opgeluisterde trouwpartijen moeten de Malinese muzikanten het traditiegetrouw hebben. Dat is waar muzikale carrières beginnen en triomfen worden gevierd.

Balafoonspeler Lassana heeft het geluk dat hij veel in het buitenland werkt, onder anderen met de immens populaire koraspeler Toumani Diabaté. Ook hij merkt dat er thuis minder belangstelling is voor zijn muziek. ‘Ze vinden het prachtig dat ik het gemaakt heb en ze houden graag hun hand op als ik terugkom uit het buitenland. Maar luisteren naar een balafoon, ngoni of kora doen ze nauwelijks meer.’

Er is één uitzondering, zegt Durán: ‘Zangeressen doen het goed. Best raar dat in een mannenmaatschappij zoals Mali juist vrouwen het meeste geld in de muziek verdienen.’

Afhankelijk

Voor Hawa ziet Durán na deze tournee wel een toekomst in Mali weggelegd. Lassana twijfelt aan die van hemzelf: ‘Mamadou en ik zullen van het buitenland afhankelijk blijven. Het is prachtig zoals er hier op onze muziek wordt gereageerd. Bij ons luisteren ze alleen nog naar herrie uit deze dingen.’ Hij zwaait met zijn smartphone: ‘Rap en elektronische beats. Ook bij ons krijgen ze er geen genoeg van. Je kunt daarom niet zeggen dat muziek niet meer belangrijk is in Mali, het is alleen andere muziek. Malinese rappers krijgen makkelijk een stadion vol, maar naar ons luisteren ze niet meer.’

Is de traditionele Malinese muziek niet gewoon te ouderwets? Dat kan Lassana zich moeilijk voorstellen, als hij ziet hoe zijn spel iedereen in het buitenland in vervoering brengt. ‘Maar ik peins me suf hoe ik me kan aanpassen. En wij vernieuwen ook. Hawa zingt nu gospelliedjes van Mahalia Jackson, van wie ze nooit iets had gehoord. Maar hoe we ons ook verbreden, we zullen altijd met onze eeuwenoude muziektraditie verbonden blijven.’

Is de Malinese muziek straks alleen nog in het buitenland te horen? Mogelijk wel, zegt Lucy Durán. ‘Maar eigenlijk is dat niet zo erg, zolang er hier nog een markt voor is. Liever dat dan de concessies die een grote ster als Toumani Diabaté nu doet. Hij kan enorme zalen vullen met alleen zijn kora. Maar hij komt nu met harde gitaren en synthesizers. Ik kan daar niet bij.’

Natuurtalenten

Dat beviel Durán ook zo aan het verzoek van het Kronos Quartet: dat wil de traditionele Malinese muziek omarmen en er zo ver mogelijk in doordringen. Durán weet zeker dat ze de best mogelijke artiesten bij elkaar heeft gezet. ‘Ik koos bewust voor drie muzikanten uit verschillende families die in Mali al generaties lang muziek maken. Mamadou is de zoon van de allerbeste ngoni speler van het land, Bassekou Kouyaté. Lassana brengt een enorme dosis ervaring mee en Hawa, een natuurtalent, is de dochter van een van onze beste zangers, Kassé Mady Diabaté. Zet die bij elkaar en er moet iets moois uitkomen.’

Wie de zeven muzikanten aan het werk ziet, hoopt vanzelf dat het gezelschap lang bij elkaar blijft. Maar dat zit er niet in. ‘Het Kronos Quartet heeft een overvolle agenda, met andere verplichtingen na de zomer. Dat wisten we vooraf. Het zou al mooi zijn als het Trio Da Kali bij elkaar kan blijven. Maar het gekke is dat de naam niemand in Mali iets zegt. In plaats van trots te zijn op landgenoten die veel lof krijgen, wordt dit trio domweg genegeerd.’

Op eigen kracht in het buitenland blijven, is evenmin een optie. ‘Hawa moet terug naar haar gemeenschap, waar ze zo’n vijftig man onderhoudt. Ik leg me er bij neer dat deze muziek voorlopig niet tot Mali zal doordringen. Maar ik troost me met de reacties van liefhebbers van het Kronos Quartet. Na het concert gisteren kwamen ze naar de signeersessie. Allemaal zeiden ze hetzelfde: ze dachten het Kronos Quartet wel een beetje te kennen, maar Trio Da Kali haalt echt onvermoede kanten in het kwartet naar boven. Als ze de cd kochten, vroegen ze of Trio Da Kali meer albums heeft gemaakt. Ik heb maar niet gezegd dat ik het trio speciaal voor deze gelegenheid heb geformeerd. Maar ik wist dat ik iets goed heb gedaan.’

Trio Da Kali en het Kronos Quartet spelen op 17/6 tijdens het Holland Festival in het Muziekgebouw, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden