REPORTAGE

Een gebeeldhouwde geschiedenisles

In de Raad van State in Den Haag is vanaf vandaag een unieke koninklijke beeldengalerij te zien. Dag en nacht te bezichtigen: van Willem van Oranje tot Willem-Alexander. Wie is de stille kracht achter deze beeldenstorm?

De beeldengalerij. Beeld Studio Johan Nieuwenhuize/Shinji Otani

Je ziet het pas als je het door hebt. Ruim 400 jaar na zijn overlijden krijgt Willem van Oranje (1533-1584) op de plaatsen waar hij actief was steeds vastere voet aan de grond. Letterlijk. In de afgelopen vijftien jaar zijn beelden van hem geplaatst in Dillenburg (Duitsland, 2000), Delft (2003), Leiden (2009), Middelburg (2012), Antwerpen, (België, 2012), Breda (2014) en vorige maand nog in Parijs (Frankrijk, 2015).

Stille kracht achter deze beeldenstorm is de Prins Willem de Eerste Herinneringsstichting - in 1999 opgericht als laatste wilsbeschikking van de erudiete Hagenaar Edgar Nordlohne, bij leven onder meer hoofd voorlichting op het ministerie van Onderwijs. Hij was gefascineerd door de figuur van Willem van Oranje (of Willem de Eerste, of Willem de Zwijger) en schonk uit eigen middelen al in 1990 een beeld aan het gerestaureerde slot van Vianden (Luxemburg).

Unieke koninklijke beeldengalerij geopend in Den Haag

Een bezienswaardigheid is het zeker en misschien wel een toeristische trekpleister. Lees hier over de opening van de beeldengalerij in de glazen pui van het gebouw van de Raad van State, hoek Kneuterdijk/Parkstraat in Den Haag.

Onverdroten

Huidig voorzitter van de stichting is Coen Tamse, emeritus hoogleraar geschiedenis uit Groningen. Hij zet de missie van Nordlohne onverdroten voort. 'De actualiteit van Willem schuilt niet in een platitude als Vader des Vaderlands. Dat is 19de-eeuws', doceert Tamse achter een kop koffie in de Haagse bodega De Posthoorn. 'Het gaat om de waarden waarvoor hij stond: vrijheid en verdraagzaamheid. Die zijn, in deze tijden met IS, relevanter dan ooit.'

Doel is het levend houden van deze waarden 'door middel van herinneringstekens van kunstzinnige aard', zoals Nordlohne bedong. Jan Teeuwisse, oud-directeur van Museum Beelden aan Zee, is artistiek adviseur van de stichting. Tamse neemt zijn taak niet licht en heeft er welhaast een dagbesteding aan. Zeker sinds hij eind 2012 de Raad van State benaderde met de vraag of ook bij het aloude adviesorgaan van regering en parlement, tevens hoogste bestuursrechter, een beeld van Willem van Oranje kon worden geplaatst.

Koning Willem II door Jozef Geefs, 1843. Brons, 49 x 59 cm. Afgietsel van een marmeren beeld uit het Koninklijk Huisarchief, Den Haag. Beeld Studio Johan Nieuwenhuize

Kettingreactie

Het verzoek van Tamse zette een kettingreactie in gang. De Raad bezat al beelden van de drie koninginnen Wilhelmina (van de hand van Kees Verkade), Juliana (Gerrit Jan van der Veen) en Beatrix (Nel van Lith), maar nog niet van de nieuwe voorzitter, koning Willem-Alexander. En nee, ook niet van Willem van Oranje. Bovendien was het pand van de Raad van State, het oude stadspaleis van koning Willem II aan de Kneuterdijk, net grondig verbouwd. Daarbij was op de hoek met de Parkstraat een etalage gebouwd, waarvoor nog geen bestemming was gevonden.

In zijn werkkamer vertelt Piet Hein Donner, als vicepresident belast met de dagelijkse leiding van de Raad, hoe vervolgens het idee ontstond dat sinds afgelopen woensdag publiekelijk zichtbaar is. 'Door in de galerij acht bronzen portretten te plaatsen, van Willem van Oranje plus de zeven voorzitters van de Raad sinds het ontstaan van het koninkrijk 200 jaar geleden, brengen we de continuïteit van de staat in beeld', zegt Donner. 'Maar ook de verandering', voegt hij eraan toe. 'De staat is het bestendige kader waarbinnen verandering mogelijk is. Het constitutioneel koningschap is er de uitdrukking van.'

Koningin Beatrix door Nel van Lith, 1983. Brons, 42 x 28 cm. Beeld Studio Johan Nieuwenhuize

Afgietsels

Kunstenaar Eric Claus kreeg de opdracht nieuwe beelden te maken van Willem van Oranje en Willem-Alexander. Voor de ontbrekende portretten van de drie koningen werden bronzen afgietsels gemaakt van bestaande beelden. Om de homogeniteit van het geheel te bevorderen, werden de gipsen mallen van de die beelden vóór het afgieten door Claus bijgesneden. Evengoed bleven de koningen wat groter, reden waarom ze op een lagere sokkel zijn geplaatst dan de vorstinnen. Claus daar nog een overweging bij: 'Ik vind het ontzettend leuk als die koninginnen ietsje hoger komen te staan dan die kerels.'

De Raad van State is opgericht in 1531. Willem van Oranje werd lid in 1555. Op 31 december 1564 hield hij er een historische rede, waarvan de letterlijk tekst verloren is gegaan, maar de boodschap niet: 'Toch kan Oranje het niet goedkeuren dat vorsten willen regeren over de zielen van hun mensen en hun vrijheid van geloof en godsdienst willen ontnemen.'

Koning Willem-Alexander door Eric Claus, 2015. Brons, 55 x 57 cm. Beeld .

Radicale gedachte

Dat was, zegt Donner, 'een radicale gedachte' voor die tijd. 'Het is het begin van het constitutionele denken dat de vorst begrensd is in zijn macht tegenover het volk.' Om die reden zijn de woorden van Willem van Oranje op de wand achter de beelden aangebracht. Claus heeft de beelden bovendien zo gemaakt, dat Willem van Oranje vooruitblikt en Willem-Alexander terugkijkt. De andere zes staan er chronologisch tussenin. Hoe later koningin Amalia moet worden ingepast, noemt Donner 'een mooie opdracht voor mijn opvolgers'.

Gebeeldhouwde portretreeksen zijn zeldzaam in Nederland, schrijft kunsthistoricus Rudi Ekkart in een publicatie die de onthulling van de galerij begeleidt. Hij schroomt niet de woorden 'zeldzaam' en 'primeur' te gebruiken. Nederland heeft als land van schilders wel een picturale traditie van portretten, maar niet van beelden - ook al heeft juist Den Haag dan op het Plein en bij paleis Noordeinde twee Willem van Oranjes staan.

Willem van Oranje door Eric Claus, 2015. Brons, 55 x 59 cm. Beeld Studio Johan Nieuwenhuize

Donner hoopt dat de dag en nacht zichtbare beeldengalerij 'een attractie voor de stad' wordt. Ook Tamse is tevreden met het eindresultaat. 'Een sculpturale geschiedenisles', noemt hij het. Hij is al druk doende met het volgende project: een standbeeld van Willem van Oranje aan het Groothoofd in Dordrecht.

beeldenvanderaad.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden