Een fotoboek! Dat is nog eens een goed cadeau!

Dat treft, want dit zijn volgens de Volkskrant de 15 beste fotoboeken van 2017

Zie ze als op papier gedrukte verwondering over de wereld. Zie Utrecht, of Micronesië. Zie zeil en afvalhout, poëzie en confetti. Waren deze boeken maar nog dikker.

Aan internationale erkenning heeft het Nederlandse fotoboek geen gebrek: dit jaar won Dana Lixenbergs (in 2016 verschenen) Imperial Courts de Deutsche Börse Photography Foundation Prize. De grootste fotografiebeurs ter wereld, Paris Photo, bekroonde de catalogus van de Rijksmuseumtentoonstelling New Realities van Matti Boom en Hans Rooseboom tot beste Fotocatalogus. En Henk Wildschut streek met zijn boek Ville de Calais de Arles Prix du Livre 2017 op. Drie topprijzen, die weerspiegelen hoe het met de Nederlandse fotoboeken is gesteld: grandioos. Met dank aan fotografen, ontwerpers, redacteuren, lithografen, drukkers en beeldbewerkers.

Niet eerder was het voor de Volkskrant zo gemakkelijk uit het aanbod van het bijna voltooide jaar vijftien favorieten te kiezen die we hier, zoals elke decembermaand, presenteren. Tegelijk moet worden gesteld dat het aanbod over de breedte bescheidener is dan enkele jaren geleden.

Twee catalogi telt onze lijst, die, vergeleken met voorheen, een minder persoonlijk en meer documentair karakter heeft (en zelfs een keer medisch-educatief). Wat ook opvalt: ze zijn reislustig, de in Nederland wonende fotografen wier boeken Volkskrant aanbeveelt. Ze trokken naar de Stille Zuidzee en Noord-Korea, van Calais tot het Midden-Oosten, van de Franse kust tot Kosovo. Wat niet wil zeggen dat het onderwerp soms niet dichterbij voor het grijpen lag: in Amsterdam, of in Utrecht - gewoon bij de ongewone, zelfs tragische buurman.

Arno Haijtema

Hoe kies je het papier voor je fotoboek?

En dan heb je foto's gemaakt en besloten dat er een boek moet komen. Met redacteur en vormgever zijn keuze en volgorde bepaald en dan rijst de vraag: op welk papier? Esther Krop, die alles van papier weet, wijst de weg.


Setting the Stage

Voor een land dat zijn rug naar de wereld heeft gekeerd, is er langzamerhand een bijna verbazingwekkende bibliotheek van fotoboeken van topfotografen ontstaan, die in Pyongyang - en ver daarbuiten - hebben rondgelopen. Setting the stage van Eddo Hartmann is een sterke aanvulling in het genre van de Noord-Koreaans reisfotografie. Op het eerste gezicht richt hij zich in zijn monumentale foto's op de stad Pyongyang als het megalomane decor waartegen de droom van de machthebbers zich afspeelt. Maar je hoeft niet lang naar de groot formaat foto's te kijken om te zien wat Hartmann opvalt en waar zijn Noord-Koreaanse begeleiders blind voor zijn. De verlatenheid van straten en pleinen, de iets te ruime uniformen en de magere lijven van zijn begeleiders, de sleetsheid van de stad en het werkvolk dat als een leger geesten door de metrogangen loopt. Het zit hem in de details: een stellage waarop een luidspreker staat, klaar om patriottische liederen en boodschappen te verspreiden mist een wieltje. Of een reusachtig goudkleurig standbeeld van de Geweldige Leider en Briljante Kameraad tijdens het houden van een speech in een verder verlaten metrohal. Setting the stage, het boek, heeft precies het formaat dat nodig.

Mark Moorman

Eddo Hartmann Setting the Stage/North Korea. Ontwerp: Tim Bisschop, Hannibal, euro 42,50


War Sand

Een oud verhaal fonkelnieuw leven inblazen, dat heeft de Canadese, in Nederland wonende en werkende fotograaf Donald Weber gedaan met zijn indrukwekkende War Sand. Onder uiteenlopende weersomstandigheden fotografeerde hij langdurig de kusten in het Franse Normandië die op D-Day rood kleurden van het geallieerde soldatenbloed. De monumenten, de bij eerste aanblik schamele restanten van het oorlogsgeweld vormen de rekwisieten in het machtige verhaal dat Weber vertelt over de invasie. Daarin zijn hoofdrollen weggelegd voor de branding, de altijd verkleurende zee, de wolkenhemels, de grijze en gele stranden.

In een aparte sectie van het boek wordt het onderzoek belicht dat Weber in een laboratorium liet doen naar de bodemmonsters die hij op de stranden nam. Wat werd aangetroffen: microscopische resten van granaatscherven, vergruisd bot en een organisme dat metaal omzet in alg, aldus langzaam de sporen van het oorlogsgeweld uitwissend. Het levert bovendien fascinerende, kleurige foto's op vanonder de elektromicroscoop. Gevoegd bij de magnifieke landschapsfoto's geven ze de geschiedenis een nieuwe actualiteit.

Arno Haijtema

Donald Weber War Sand. Ontwerp Teun van der Heijden. Eigen beheer. shop.donaldweber.com. 69 euro.


Collected Works

De in 2013 aan de Koninklijke Academie in Den Haag afgestudeerde Nederlands-Kroatische fotografe Sanja Marusic (26) levert met Collected Works haar eerste boek af. Genoeg liefhebbers geloofden in haar project om haar bij haar crowdfunding financieel te ondersteunen - en terecht. Marusic betoont zich een avontuurlijk kunstenaar, met een voorliefde voor kale landschappen, die ze wereldwijd opzoekt. Ter plekke bedenkt zij een enscenering waarin zijzelf de hoofdrol speelt. Soms naakt, in fantasiekostuums, in gewaden van aluminiumfolie, voorzien van eenvoudige attributen (een bloem, een rots, hoeden, sluiers). Achteraf bewerkt ze de opnamen nog volop, met toevoegingen van confetti en kleurige stippen, kleurenfilters en montages.

Wat bij eerste aanblik enigszins gekunsteld lijkt, pakt schitterend uit. Want wie van voor naar achteren door Collected Works bladert, ziet een fantasierijke wereld aan zich voorbij trekken, waarin Marusic ons als een soort Alice in Wonderland op sleeptouw neemt. Vernuftig gebruik van beeldrijm voedt de nieuwsgierigheid, en zo blijkt hoe aanstekelijk haar avontuurlijkheid is.

Arno Haijtema

Sanja Marusic Collected Works. Ontwerp Floor Bijkersma. Eigen beheer. 37,50 euro.


Flat finish

Wee de wethouder citypromotie die Stephan Keppel binnen zijn stadsgrens ontwaart. Daar gaat het zorgvuldig opgebouwde imago van dynamische stad, economische voorspoed, architectonische bloei en participerende burgers. Laat fotograaf Keppel, tevens verzamelaar van 'found footage' in archieven en op internet, nou net géén boodschap hebben aan gepolijste gebouwen, vers geasfalteerde straten of buurtbarbecues.

In Flat Finish neemt Keppel New York onder de loep. Als een morgenster schuimde hij de straten af en zocht wat de stad minstens zo veel typeert als de wolkenkrabbers, de mensenmassa's en het stratengrit: de barsten in de façades, de vlekken op het marmer, afgebladderde muren, gescheurd behang, de rot in het beton. Kortom: een stad in verval. Althans in de ogen van genoemde wethouder citypromotie. Wat je óók in Keppels werk ziet: de poëzie in de onvermijdelijke teloorgang van wat ooit modern was. En ook: het New York uit de seventies, van filmer Scorseses Mean Streets en Taxi Driver: een stad in ontbinding, humus voor een volgende bloeiperiode.

Arno Haijtema

Stephan Keppel Flat Finish. Ontwerp Hans Gremmen. Fw:Books. 40 euro.


The Day the Earth Shakes

In het onheilszwangere The Day the Earth Shakes toont kunstenaar-fotograaf Orna Wertman zich opnieuw een meester in montage. Uit (meestal) twee eigen horizontale foto's creëert ze een nieuw beeld, van plaatsen die gemeen hebben dat hun naam verbonden is aan dreiging. Zoals Parijs (terreur), Porto (vloedgolven) en - verrassend - Appingedam (aardbevingen).

Zo combineert ze in Appingedam een muur met scheuren (onderkant) met een zeegezicht (boven), waarbij de suggestie ontstaat van lekkage en overstroming. Een Parijs-collage bestaat uit een foto van boomkruinen en daaronder een strand met winters geklede mensen. De kruinen doen denken aan explosies, de strandwandelaars (vrijwel allen op de rug gezien) lijken zich ervoor uit de voeten te maken. Maar ook foto's die afzonderlijk van elkaar lieflijk of neutraal lijken, kunnen bij Wertman tezamen nieuwe betekenis krijgen. Zo schept zij dagdromen en nachtmerries.

Arno Haijtema

Orna Wertman The Day the Earth Shakes. Eigen beheer. 40 euro.


New Realities

De schitterende catalogus die het Rijksmuseum uitgaf bij de fototentoonstelling New realities. Photography in the 19th century (vervolg op Modern Times uit 2014) heeft veel aan de engelse botanist Anna Atkins (1799-1871) te danken, de kleur blauw bijvoorbeeld. Een maand voor de opening van de tentoonstelling in juni maakte Het Rijksmuseum bekend dat er een uiterst zeldzaam exemplaar van Photographs of British Algae (1843-1853) was aangekocht. Eerste fotoboek ooit wellicht, grootste fotografieaankoop in de geschiedenis van het museum. En elke cent waard. Met de vroege techniek van de blauwdruk werden plantsoorten in beeld gebracht. Een hele wand van deze blauwdrukken opende de spectaculaire expositie en ontwerper Irma Boom (vaste vormgever van het Rijksmuseum) trok dit beeld door naar de catalogus, waar de cover en de eerste vellen schitterend cyaanblauw zijn. En de hele catalogus zelf ook nog eens blauw op snee is.

Het is een feest van een boek, waarin de prachtige 19e-eeuwse fotocollectie op een opwindende en zelfs vrolijkmakende manier wordt gepresenteerd. Alsof we met onze neus op het tijdperk van de grote (fotografische) ontdekkingen worden gedrukt, terwijl ondertussen in een noodtempo de moderne wereld voor het oog van de camera verrijst. En dit is dan ook nog eens een fotoboek dat fascinerend is om te lezen, met uitstekende essays van Mattie Boom en Hans Rooseboom. Het boek viel over de grens ook op. In november won hetde prijs voor Catalogus van het jaar op Paris Photo.

Mark Moorman

Mattie Boom, Hans Rooseboom New realities. Photography in the 19th century. Vormgeving Irma Boom. Rijksmuseum, 39,95 euro.


Stone

Er zit een gat in de cover van Stone van Ad van Denderen. Het gat heeft precies de vorm van de steen die op de pagina daarachter staat. Titel van die foto: Intifada Stone, 2017. Stone is de publicatie die hoort bij de tentoonstelling Jerusalem Stone, waarin de fotograaf werk van vijfentwintig jaar laat zien, resultaat van vele bezoeken aan Israel en de Palestijnse gebieden. De mensen verdwenen in de loop van de tijd steeds meer uit de foto's. Aarde, grond, stenen, daar gaat de strijd over. Van Denderen fotografeert stenen in close up; de ene steen is de andere niet blijkt uit de onderschriften. Sommige stenen komen uit de Klaagmuur, sommige stenen worden gebruikt om naar de Israelische politie te gooien. Sommige nederzettingen zijn om te wonen, sommige nederzettingen zijn neergezet als militair oefenterrein. Van Denderen en vormgever Hans Gremmen laten beelden voor zich spreken, zodat de lezer zich kan afvragen: waar kijk ik eigenlijk naar? In een volstrekt helder boekje wordt de complexiteit van de geschiedenis en het lopende nieuwsverhaal voelbaar gemaakt.

Mark Moorman

Ad van Denderen Stone. Fw: Books, Vormgever Hans Gremmen. euro 25.


Man Next Door

Eigenlijk is Kid, de 'Man Next Door', hoofdpersoon van het nieuwe fotoproject van Rob Hornstra, een man die de meeste mensen alleen zullen tegenkomen in een politiebericht. Een man die een marginaal leven leidde, dat op 42-jarige leeftijd tragisch eindigde toen zijn lichaam in een gracht in Utrecht werd gevonden. Hornstra heeft dit leven zijn volle aandacht gegeven; Kid was zijn buurman in de Utrechtse wijk Ondiep en hij was niet van plan hem de rug toe te keren. Man Next Door combineert foto's van Kid in zijn eenzame huis, fragmenten uit politierapporten, als een soort biografie van een overlastgever en privefoto's uit betere tijden, toen zijn vrouw en kind nog bij hem leefden. De privékiekjes zijn in het boek dat Sybren Kuiper vormgaf opgeblazen tot vage herinneringen, de monumentale portretten van Hornstra leggen het verval genadeloos vast, en de fragmenten uit het politiedossier leiden stap voor stap naar een verslag over 'de ontdekking van een lichaam', afgedrukt op de achterkaft. Het is een pijnlijk en moeilijk verhaal, maar Hornstra maakt een ding duidelijk: hier wordt niet weggekeken.

Mark Moorman

Rob Hornstra Man Next Door. Eigen beheer (robhornstra.com). Vormgeving: -SYB- (Sybren Kuiper), 38,50 euro


Ville de Calais

Het verhaal dat Henk Wildschut vertelt bestrijkt tien jaar - en al die tijd was hij er bij. Het begon met een paar anonieme figuren die onderdak zoeken in de bossen rond Calais in 2006, tot een complete gemeenschap in wat bekend zal worden als de 'Jungle van Calais'. Tot aan 2016, als bulldozers deze schandvlek in het hart van Europa opruimen. In januari 2016 telt Wildschut nog 40 restaurants, 43 winkels, 6 badhuizen, 8 bakkers, 4 kappers en 7 bars, opgetrokken van zeil en afvalhout. De wanhoop in de beelden wordt in balans gehouden door de overlevingskracht die ook uit deze foto's, en de door Wildschut opgetekende verhalen, spreekt. In Ville de Calais, op het fotofestival van Arles bekroond met de Prix du Livre d'Auteur, combineert de fotograaf het oog van de kunstenaar met dat van de scherpe journalistieke waarnemer. Het is een elegant pamflet, en een episch verhaal over een plek in de marge, waar geschiedenis werd geschreven en uitgewist. Maar niet als het aan Wildschut ligt.

Mark Moorman

Henk Wildschut Ville de Calais. Eigen beheer (henkwildschut.com). Vormgeving: Robin Uleman, 55 euro


Photographic Treatment

Alle vijf de boeken van de reeks Photographic Treatment © zijn voorzien van een bijsluiter. Daarin gaat het over het hoe en waarom van dit therapeutische 'medicijn' en hoe vaak je het moet nemen. Onder het kopje 'Bijwerkingen en schadelijke effecten' staat 'Geen'. Het veroorzaakt een glimlach, maar Photographic Treatment © van kunstenaar Laurence Aëgerter is geen grap of gimmick. Het is een serieuze en indrukwekkende poging om de mentale achteruitgang die gepaard gaat met dementie te vertragen door middel van fotografie. Aëgerter sprak met neurologen en gerontologen en zocht daarna uit een beeldbank foto's bij elkaar, waarvan ze er steeds twee met elkaar in zwart-wit combineert. Inhoudelijk, op vorm of naar aanleiding van een detail - dat mag de kijker heerlijk zelf uitvogelen. En het fijne is: de hersengymnastiek die voortkomt uit het kijken en associëren schijnt gezond te zijn voor iedereen, of je nu lijdt aan dementie of niet.

Merel Bem.

Laurence Aëgerter Photographic Treatment © (5 delen). Uitgeverij: Dewi Lewis Publishing. Vormgeving: Erik Kessels. 15 euro per deel, 60 euro per set.


Tunica

Op de eerste pagina schrijft Charlotte Apituley waar haar Tunica over gaat. Samengevat: over alles. Dood, geboorte, lichamelijkheid, huid, het verstrijken van de tijd en hoe we met z'n allen zijn verbonden. 'Nou nou,' denk je dan, 'en dat allemaal in zo'n dun boekje?' Maar vanaf het eerste beeld, de tere rug van een vrouw die net een Chinese cuppingbehandeling heeft ondergaan, weet je dat het nog waar is ook. Met slechts 25 subtiele, trefzekere foto's (die op het omslag meegerekend) weet de fotograaf de kijker voor zich te winnen. Spectaculaire onderwerpen laat ze gewoon lekker achterwege, omdat de kringloop van leven en dood juist in doodnormale, alledaagse dingen verstopt zit, maar dat wil niet zeggen dat ze geen spectaculaire beelden weet te maken. De sproeterige flanken van een apart geschoren paard, een vrouw wier lange dreadlocks door de lucht zweven, een roze embryo onder water - kleine dingen, groots gebracht.

Merel Bem

Charlotte Apituley Tunica. Eigen beheer. Vormgeving: Jord Noorbeek. 30 euro.


Springvloed

Wie de tentoonstelling zag, moet de tijd terugdraaien. Na de weldadige overvloed van Springvloed in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam kan de gelijknamige publicatie op het eerste gezicht namelijk wat mager overkomen. Willem van Zoetendaal, die een keuze maakte uit de rijke historische museumcollectie en er zeven hedendaagse fotografen aan toevoegde, gaf expositie en boek twee heel verschillende beeldrijmen. Die benadering tekent zijn houding ten opzichte van de fotografie: toegewijd, associatief en altijd bereid om opnieuw te kijken. Precies daarom zou je willen dat het boek drie keer zo dik was. Niemand combineert het kanten kapje van een Zeeuwse vrouw in klederdracht, een beeld van Cas Oorthuys uit 1953, zó raak met een detailfoto van een geleedpotige van Harold Strak uit 2002. Springvloed is een kijkboek pur sang. Ja, het is eerder uit dan gewenst, maar doe eens gek: blader van achteren naar voren en er gaat opnieuw een wereld open.

Merel Bem

Springvloed. Van Zoetendaal & de collectie (bij gelijknamige tentoonstelling in het Nederlands Fotomuseum, Rotterdam). Uitgeverij: Van Zoetendaal Publishers. Vormgeving: Willem van Zoetendaal. 29,50 euro.


The Island of the Colorblind

In het voetspoor van de beroemde neuroloog wijlen Oliver Sacks reisde de Vlaamse (ook voor de Volkskrant werkende) Sanne de Wilde naar het eiland Pingelap in Micronesië, waar eenderde van de bevolking lijdt aan achromatopsia, volledige kleurenblindheid. De erfelijke aandoening maakt hen overgevoelig voor zonlicht, reden waarom ze zich daarvoor afschermen en liever leven in de duisternis van de nacht.

De Wilde heeft zich volkomen ingeleefd in de wereld van de kleurenblinden. Niet alleen door hun leven en ogenschijnlijk zo idyllische eiland schitterend en intiem te fotograferen maar vooral door haar streven deelgenoot te worden van de ervaringen van kleurenblinden. Met ingekleurde zwart-witfoto's en gebruik van vervreemdende kleurenfilters maakt ze invoelbaar wat het fenomeen kleur voor kleurenblinden betekent. Een vervreemdende en hoogst avontuurlijke manier om de wereld en onze eigen visie daarop te onderzoeken. Alleen al het omslag - UV-gevoelig en zijn beeltenis prijsgevend indien blootgesteld aan zonlicht - is lumineus.

Arno Haijtema

Sanne de Wilde The Island of the Colorblind. Ontwerp Tim Bisschop. Hannibal. 49,50 euro.


There was a Child Went Forth

De fotografe Cuny Janssen, die doorgaans de wereld afreist voor haar portretten van kinderen in zowel bevoorrechte als kommervolle omstandigheden, koos voor There Was a Child Went Forth (de titel is ontleend aan een gedicht van de Amerikaanse poëet Walt Whitman) Amsterdam als thema. Ze volgde jarenlang de kinderen van een vrije school in de stad en laat ons in het driedelige, in een cassette gevatte There Was... kennismaken met hun belevingswereld.

Niet soft, zoals misschien te vrezen viel bij antroposofische invloeden, maar diepgravend en de kinderziel explorerend, waarbij grimmigheid en dreiging niet worden geschuwd. Nooit het Amsterdam zoals we dat al honderd keer eerder in fotoboeken hebben gezien, maar de stad op een nieuwe manier bekeken - met een liefdevol oog voor de parken en karakterbomen langs de straat.

De boekdelen zijn uitzonderlijk mooi gedrukt, resulterend in het ultieme kijkgenot.

Arno Haijtema

Cuny Janssen There Was a Child Went Forth. Snoeck, 98 euro. Ontwerp Meeusontwerpt.


For Hanna, Future Stories From The Past

Een monument voor vriendschap en liefde in tijden van oorlog, maakte documentaire fotograaf Willem Poelstra met For Hanna, Future Stories From The Past. Hij verbindt daarin de dramatische oorlog in Kosovo aan zijn eigen familiegeschiedenis. Zijn vader werkte in de Tweede Wereldoorlog voor een Duitse locomotievenfabriek, zijn Joodse moeder (Hanna) verloor talrijke familieleden, cynisch genoeg per trein vervoerd naar de vernietigingskampen. Na de oorlog trouwden de twee en zwegen tegen Willem over dat beladen verleden. Die ontrafelde het geheim na hun dood.

Poelstra trekt parallellen met de oorlog in Kosovo, waar hij de lezer laat kennismaken met religieus gemengde (de een moslim, de ander christen) relaties in een door geweld getekend land. Soms zijn de pagina's doorschijnend, waarmee aangrijpend zichtbaar wordt gemaakt hoe het verleden in het heden doorschemert. De Engelse teksten zijn vertaald in het Albanees en Servisch, zodat ook in Kosovo dit historisch belangrijke, zwaarmoedige en troostrijke boek zijn verzoenende invloed kan doen gelden.

Arno Haijtema

Willem Poelstra For Hanna, Future Stories From The Past. Ontwerp Regina Geerts. ForHanna Foundation, distibutie Photoq. 59,90 euro.


Exposities

Vier fotografen wier boek is opgenomen in de lijst van beste vijftien fotoboeken, hebben een aan hun uitgave gerelateerde expositie. Rob Hornstra exposeert t/m 4/3 met Man Next Door in Centraal Museum, Utrecht. Eddo Hartmanns North Korea is t/m 4/3 te zien in Huis Marseille, Amsterdam, net als Ad van Denderens Jerusalem Stone. In Circl, op de Amsterdamse Zuid­as, exposeert Henk Wildschut t/m 25/2 Defiant Gardens, onderdeel van zijn project over het vluchtelingenkamp, de Jungle van Calais.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.