Een feeks in het zwembad Johan Doesburg regisseert Lulu bij het Nationale Toneel

Gek gezocht heeft het Nationale Toneel zich naar een 'logeeradres'. Het zwembad De Regentes bood uitkomst. Vanavond wordt het nieuwe theater geopend met de première van Wedekinds Lulu, een voorstelling over een femme fatale of een vrouw die op zoek is naar liefde....

MET WAPPERENDE haren sjeest regisseur Johan Doesburg door zwembad De Regentes. Hij heeft zijn sleutelbos in de aanslag, een slof Gladstones in zijn tas ('Je moet niet misgrijpen'), en last van een hoofd dat 'borrelt en bruist', zo vlak voor de première van Lulu door het Nationale Toneel.

Nog maar een paar weken geleden was het in het zwembad koud en onaangenaam en galmde het er als de pest, vertelt hij, maar nu lijkt het zowaar op een theater. 'Allemaal meccano hoor', relativeert hij, 'alle wandjes en vloeren kunnen er zo weer uitgetikt worden. Niets heeft de pretentie om te blijven'.

We rennen langs de foyer, gevestigd in de vroegere kleedkamer ('Kledinghaak meenemen', staat er op de muur), slalommen door de kleedhokjes op de galerij rondom het bad (die nu zijn verscholen achter bordkartonnen decorwandjes), staan even stil in de blauw-betegelde, kale vestibule, ingericht in het diepe (het ruikt er nog naar chloor), en eindigen in de zaal, gesitueerd óp het bad.

De ruimte heeft een koepelvormig dak en bezit de allure van een negentiende-eeuwse stationshal. 'Je kunt hier allerlei grappen uithalen', zegt Doesburg. De tribune kan niet alleen in de breedte én in de lengte worden opgebouwd, maar ook nog, tijdens de voorstelling, een meter of twaalf achteruit schuiven - wat een spectaculair nieuw gezichtspunt oplevert.

Nee, we moeten niet denken dat het Nationale Toneel erop uit was om 'in Den Haag op locatie te gaan kutten' zoals Doesburg het ook wel pleegt uit te drukken. Hij zag er aanvankelijk 'enorm tegen op'. Het was een moetje. De Koninklijke Schouwburg ging wegens renovatie twee jaar dicht, het Nationale Toneel had een logeeradres nodig.

'We hebben ons gek gezocht', zegt Doesburg. Fabrieksgebouwen De Brinkhorst, vliegveld Ypenburg: overal zijn ze geweest. En weinig voldeed. Zwembad De Regentes aan de Weimarstraat, in jaren twintig nog het grootste bad van Europa, bleek een uitkomst. Het werd in 1991 wegens exploitatietekorten gesloten en stond sindsdien leeg. De eigenaar, de 'buurtontwikkelingsmaatschappij' Bom-Reva, wilde het een culturele bestemming geven. Twee jaar mag het Nationale Toneel er nu logeren. Daarna komt het pand weer in handen van de buurt. Voor feesten, partijen, voorstellingen en muziekbandjes - en wellicht een sauna in het kikkerbad.

Vanavond wordt het theater geopend met de première van Lulu van Frank Wedekind. Het Nationale Toneel speelt het in de 'Urfassung': de versie die eind vorige eeuw door de Duitse censor verboden werd en pas in 1987, in een regie van Peter Zadek, voor het eerst werd opgevoerd. Johan Doesburg zag het stuk een paar maanden na de première in Berlijn, en raakte erg onder de indruk.

'Ik wilde er meteen iets mee doen, maar was toen nog een nobody zonder zakgeld. Wedekind is zo ongelooflijk modern! Dat nonsens-taalgebruik van hem, waarmee hij voorloopt op Pinter, die hele rare, grillige overgangen: hij heeft niets gemeen met de naturalisten en realisten van zijn tijd, zoals Ibsen.'

Lulu heeft alles wat mannen in vrouwen vrezen en bewonderen. Ze is - op het eerste gezicht - een archetype, een femme fatale die de ene na de andere man plat krijgt, ze vallen als dominosteentjes. Lulu stort zich van het ene huwelijk in het andere, laat lijken en gebroken levens achter, raakt verwikkeld in schandalen in Parijs en Londen, en gaat uiteindelijk zelf ten onder. Ze is naïef en rebels, speels en sluw. Hoer en madonna, een vrouw die bestaat bij de gratie van de man - wordt vaak gedacht.

Maar zo simpel ligt het niet volgens Doesburg. 'Ik vraag me af of ze zo meedogenloos is', zegt hij. 'Lulu is niet gepantserd, niet opgetuigd met een moraal. Daarom is ze aantrekkelijk en geeft haar gedrag aanleiding, wat je negatief kunt interpreteren. Maar de mannen doen met hetzelfde immorele gedrag wél hun voordeel. Keert dat zich tegen hen, dan noemen ze die vrouw in een keer een hoer. Wedekind stelde die dubbele moraal toen al aan de kaak.'

Lulu is geen hoer, is niet uit op geld, macht of positie, zegt Doesburg. Lulu is op zoek naar liefde, naar intimiteit. En krijgt alleen seks. Nee, als er iemand slecht afkomt in het stuk, zijn het volgens hem de mannen. Die gaan eerder ten onder aan zichzelf, dan aan Lulu. In de scène waarin haar minnaar Alwa langskomt voor een bacchanaal, benadrukt Doesburg dat door Lulu op tafel te zetten, terwijl Alwa in zijn blote kont voor haar ligt. 'Zij kijkt naar het fenomeen man; ecce homo, hier is de mens.'

In de opvoeringen door Toneelgroep Amsterdam en Hollandia, werd Lulu steeds gespeeld door een oudere actrice. Doesburg vond dat zij 'echt jong' moest zijn: 'Lulu is speels, aantrekkelijk, energiek.' De 24-jarige Angelique de Bruijne, net van de Toneelschool in Maastricht, neemt de rol nu voor haar rekening. Zij zet Lulu neer als een geraffineerde feeks én als aanhankelijk kind dat smeekt om aandacht, zo blijkt tijdens een doorloop. Ze kronkelt geil over tafel, slingert uitdagend aan de trap, en zoekt, naarmate het web om haar heen sluit, steeds wanhopiger naar een uitweg. Aan het eind loopt ze uitgewoond over de bodem van het zwembad, al een beetje dood, gevangen in wat hier nog het meest doet denken aan een koelcel voor lijken.

Doesburg heeft de voorstelling drie keer gespeeld voor publiek, waaronder veel mensen uit de buurt. Hij had zich wel zorgen gemaakt om hun reacties. De Regentes ligt in een 'zeer gemêleerde wijk van Hagenezen en allochtonen en pandjes van het niveautje Amsterdam-Zuid', ver van de Schouwburg en Theater aan het Spui. Een wijk waarin het voor lang niet iedereen gewoon is naar het theater te gaan. Tot zijn verbazing - 'Het is toch wat anders of je Donald Duck of Schopenhauer voordraagt' - waren de reacties positief. 'Op plotniveau bleek het goed te volgen.'

Of het chique schouwburgpubliek óók de weg naar het zwembad zal vinden, is voor Doesburg nog een vraag. Er zullen in elk geval pendeldiensten komen vanaf de Schouwburg, en aan 'taxi-grappen en grollen voor bejaarden' is ook gedacht.

Zelf gaat hij in het zwembad in elk geval meteen een tweede productie maken: Germania III van Heiner Müller. Hij zal het letterlijk spelen 'op de puinhopen van de geschiedenis'; enorme rotsblokken zullen er naar binnen worden gesjouwd. Natuurlijk heeft een 'eigen huis', als het eenmaal is ingericht, veel voordelen, geeft hij toe. Anders dan in de Schouwburg, kunnen producties hier op de locatie zelf gemaakt worden. De groep kan een voorstelling zo lang spelen als ze zelf wil. Niet voor niets hebben ook Toneelgroep Amsterdam en het RO Theater inmiddels ook een eigen onderkomen. 'Het is een tendens, zeker.'

Toch verwacht hij niet dat hij er over twee jaar niet meer uit wil. 'Als ik op locatie wil werken, kan dat altijd, dat heb ik vaak genoeg gedaan. En een groep móet reizen, vind ik. Je kunt niet verwachten dat iedereen naar jou toekomt. Het zou toch te gek zijn als er in Leerdam alleen nog cabaret te zien zou zijn?'

Bovendien: 'Ik kan hier altijd nog een keer terugkomen.'

Lulu door het Nationale Toneel. De Regentes, Weimarstraat 63, Den Haag. Tot en met 11 december.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden