Een euforisch gevoel op de bodem van mijn bestaan

Niemand kan zo benauwend schrijven over de gruwelen waartoe gewone mensen in staat zijn als David Vann. Aan de hand van zijn oeuvre blikt de Amerikaan terug op zijn niet al te makkelijke leven.

Beeld Valentina Vos

Zijn halve leven worstelde David Vann (49) met de vraag: zit zelfmoord in mijn bloed? Vissen, jagen, mediteren, vuurlopen, zeilen, schrijven - van alles probeerde de in Alaska geboren Vann om de leegte te vullen die hij voelde na de zelfmoord van zijn vader, die aan de telefoon met zijn tweede vrouw de trekker overhaalde.

Na vele omwegen lukte het Vann schrijver te worden. Zijn pogingen zijn leven te herstarten vormen de bron voor een sprankelende stapel romans en verhalen. Hij brak in 2008 door met Legend of a Suicide, een bundel met vijf korte verhalen en een novelle. Het kostte hem tien jaar het boek te schrijven en nog langer om een uitgever te vinden.

Zijn vierde roman, Aquarium, verschenen in april, kreeg net als zijn eerdere werk lovende kritieken. Niemand kan zo benauwend schrijven over de gruwelen waartoe gewone mensen in staat zijn als Vann. Hij werpt een blik op zijn oeuvre tot dusver en vertelt - omdat hij dat als geen ander weet - hoe je het zinloze bestaan betekenis kunt geven.

Beeld Veronique Smedts000

Aquarium (2015)

'Op mijn dertiende, nog vóór mijn vaders dood, had ik verschillende aquaria staan in het huis waar ik met mijn moeder woonde in Californië. Toen ik hoorde dat hij in Alaska zelfmoord had gepleegd, wilde ik mijn aquaria kapot trappen. Ik wilde het glas breken, zodat al het water op de vloer zou spoelen en alle vissen zouden sterven. Maar ik deed het niet, gelukkig.

'Vanaf dat moment heb ik vijftien jaar lang aan slapeloosheid geleden. Ik was bang dat ik ook zelfmoord zou plegen. Elke nacht lag ik wakker en staarde ik naar het plafond. Soms zette ik het licht van een aquarium aan. De vissen waren therapeutisch voor me. Een aquarium is kalmerend en troostrijk. Ik heb dat gevoel van gewichtloos drijven zonder na te denken, in een comfortabele wereld met een gecontroleerde temperatuur, altijd erg aantrekkelijk gevonden.

'Ik hou van landschappen, al mijn boeken komen voort uit landschappen en de manier waarop mensen landschappen ervaren. Voor mijn roman Aquarium gebruikte ik het contrast tussen de warme, vredige tank en de boze buitenwereld. Hoofdpersoon Caitlin, een meisje van 12, gaat elke dag uit school naar het openbare aquarium, terwijl ze wacht totdat haar moeder haar ophaalt na haar werk. Kijkend naar de vissen voelt ze zich veilig en rustig, net als ik vroeger.'

Beeld Jetske Looije000

Goat Mountain (2013)

'Van mijn vader had ik een jachtgeweer geërfd, bedoeld om beren mee neer te schieten. Een zeer krachtig wapen. Met een telescoop kon ik van 200 meter afstand straatlantaarns raken. Ik kon het geweer in twee delen uit elkaar halen, de loop en de kolf, en dan stopte ik die achter in mijn jas. Als ik niet kon slapen, fietste ik naar de heuvels. Ik schoot een paar keer en dan fietste ik snel weer weg.

'Ik ben opgegroeid met wapens om me heen. Mijn familie had een landgoed, waar we elk jaar gingen jagen. In Goat Mountain beschrijf ik zo'n uitje. Een jongen van 11 neemt door het vizier een stroper onder schot en schiet hem dood. Het is de vraag of de wandaad hem aangerekend kan worden. Is hij een monster? Ik heb ook vaak de mogelijkheid gehad de trekker over te halen. Ik mikte op onze buren door de telescoop. Ik weet niet wat me tegenhield. Ik geloof niet dat het mijn intrinsiek goede aard was. Eerder mazzel. Daar gaan bijna al mijn boeken over: hoe kleine dingen gewone mensen tot het kwaad kunnen drijven.

'Het schieten was een poging om iets van betekenis in mijn leven te creëren. Het was leuk om de lamp te zien ontploffen. Ik voelde me totaal ondergedompeld in het moment, iets wat erg moeilijk voor mij was geworden, omdat ik me zo leeg voelde. Dat gebeurt er wanneer je zo'n breuk in je leven hebt, door de zelfmoord van een ouder, of de dood van een kind. Dat wist alle betekenis uit je leven.'

Beeld Jetske Looije000

Dirt (2012)

'Op de middelbare school kwam ik via mijn moeder in aanraking met een new-agebeweging. We speelden in drumcirkels, mediteerden en liepen over vuur. Die momenten waren ook allemaal gericht op het ondergaan van het moment. Dat werkte omdat ik het middelpunt van de wereld was. Dat had ik nodig op dat moment, denk ik.

'Dirt gaat erover hoe filosofie tot gruwelen kan leiden. Hoe een geloof je een egoïstisch monster kan maken, een monster dat geen empathie voor anderen meer voelt. Bij new age bestaan andere mensen alleen om jou een lesje te leren op je weg naar transcendentie. Dat besef maakt je geen leuk mens.

DirtBeeld .

'De reden dat ik meditatieworkshops gaf, was dat ik meisjes kon versieren - al gaf ik dat toen niet toe. Ik herinner me dat ik met een mooi meisje de heuvels inreed. Ik weet nog dat ze zei: 'Ik begrijp het, je hebt te veel liefde voor één meisje.' Ja, dat is waar, zei ik. Ik dacht echt dat ik mijn liefde met meer meisjes moest delen. Zo erg was het me gesteld.

'Fictie gaat wat mij betreft over de verschillende vormen die het zelf kan aannemen. Hoe we onszelf kunnen voorstellen in verschillende gedaantes. Dat komt ook voort uit new age. Als je streeft naar transcendentie, ben je constant aan het nadenken over verandering in je zelfbeeld. Het zelf is een flikkerende vlam, zeggen ze. Het is nooit hetzelfde, altijd in beweging. Zo denk ik nog steeds. En fictie beschrijft die flikkerende vlam.'

Caribou Island (2011)

'Niemand had door hoe ik me voelde. Ik was een engel op school, haalde goede cijfers en had een dubbelleven. Ik keek ook veel porno en dacht aan vreselijke dingen. Aan verkrachting of aan schietpartijen op school. Ik plande dit soort dingen tot in detail in mijn hoofd. Het was erg duister. Ik kon mijn leven niet herstarten. Ik had extreme momenten nodig om het gevoel te hebben dat ik echt leefde.

'Over de zelfmoorden in mijn familie, het zijn er vijf in totaal, praatte ik met niemand. Ik had geen therapeut. Je kan verstrikt raken in een patroon van verdriet. Schrijven kan dat doorbreken. Het opschrijven van alle tragedies in mijn familie had het effect van het onschadelijk maken van de schaamte. Want als je iedereen vertelt over dat waarvoor je je schaamt, raakt het zijn kracht kwijt.

'In Caribou Island zie je wat er kan gebeuren als je niet over schaamte stapt en als er niet meer wordt gecommuniceerd in een huwelijk. Gary bouwt een blokhut op een eiland in Alaska. Dat is een manier voor hem om zijn gedachten te verzetten, om maar niet onder ogen te hoeven zien dat hij eigenlijk niet van zijn vrouw houdt. Dat heeft uiteindelijk desastreuze gevolgen.'

Beeld Jetske Looije000

Legend of a Suicide (2008)

'De universiteit verwoestte mijn new-agegeloof. Ik had een plan voor de komende elf jaar gemaakt. Ik zou afstuderen in literatuur, lesgeven en intussen een boek schrijven met verhalen. Wonderwel lukte dat allemaal, maar het leidde nergens toe. Na tien jaar schrijven, van mijn 19de tot mijn 29ste, had ik het boek af, maar ik kreeg het niet uitgegeven. Het zou toen nog twaalf jaar duren voordat ik een uitgever vond voor Legend of a Suicide.

'In dat boek benader ik de zelfmoord van mijn vader van allerlei kanten. In elk verhaal verschuift het perspectief. Een zware tragedie is in het echte leven plat, onzinnig en betekenisloos. Iemand gaat dood en je zag het niet aankomen en je weet niet wat er gaat gebeuren. Pas als je erover schrijft, krijgt het betekenis.

'Mijn vader had mij gevraagd of ik een jaar met hem wilde doorbrengen in Alaska. Ik zei nee. En niet lang daarna pleegde hij zelfmoord. Daar voelde ik me schuldig over. Voor een verhaal heb ik me later voorgesteld hoe het was geweest als ik wel naar Alaska was gegaan. Ik begreep achteraf pas waarom ik bang was voor hem. Er lag heel veel druk op mij, omdat mijn vader zo wanhopig was.

Beeld Jetske Looije000

'Vermoedelijk was mijn boek te duister om uit te geven - niemand wilde het hebben. Ik besloot mijn leven om te gooien. In lichte paniek begon ik een bedrijf: op een boot ging ik schrijfles geven. Zakelijk werd dat een ramp. Uiteindelijk bouwde ik van mijn laatste geld een boot en trouwde ik. Op de huwelijksreis begon ik weer te schrijven, mijn zeilmemoires. Het zou gaan over mijn avonturen op zee en hoe alles goed was gekomen. Maar toen zonk de boot en dat veranderde alles.

'Ik kon mijn schulden niet betalen en dacht dat ik in de gevangenis zou belanden. Ik was failliet, had al mijn bezittingen verloren en was mislukt als schrijver en ondernemer. Dat was mijn dieptepunt. Ik realiseerde me dat ik geen zelfmoordneigingen had, waar ik al die jaren bang voor was geweest. Toen wist ik: het komt goed met mij. Een euforisch gevoel op de bodem van mijn bestaan.'

Crossing Border

David Vann treedt vandaag op tijdens Crossing Border, het festival voor nieuwe muziek en literatuur dat nog tot dinsdag in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag is. Behalve Vann zijn er nog veel andere schrijvers te bewonderen. Marilynne Robinson, die onlangs nog door Barack Obama werd geïnterviewd, spreekt met Volkskrantcriticus Arjan Peters over haar nieuwe roman Lila. Daan Heerma van Voss gaat in gesprek met Leon de Winter over zijn bestseller Geronimo. Ryan Gattis draagt onder muzikale begeleiding voor uit Zes dagen, zijn roman over de rellen in Los Angeles in 1992.

Op dinsdag is er een avond met Salman Rushdie in het Paard van Troje. Hij spreekt met Jamal Ouariachi, onder meer over zijn laatste roman, Twee jaar, acht maanden en achtentwintig nachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden