Beeldende kunst

Een eigen Mona Lisa, een dromedaris om op te zitten en het kleurenspel van Ensor

Vijf absolute aanraders in het vernieuwde Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.

Anna van Leeuwen
‘De intrige’ (1890) van James Ensor, in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Beeld Loes van Duijvendijk
‘De intrige’ (1890) van James Ensor, in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.Beeld Loes van Duijvendijk

Bijna elf jaar is het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) dicht geweest. Het museumgebouw uit de 19de eeuw was ‘tot op de draad versleten’, zegt algemeen directeur Carmen Willems. ‘De laatste weken dat het museum open was, in 2011, moesten er dekentjes worden uitgedeeld aan het publiek, zo koud was het in de zalen.’ Om de luchtvochtigheid laag te houden werd er amper gestookt in het gebouw. De schilderijen van Rubens, waar het museum als het ware omheen is gebouwd, waren er niet meer veilig en bruikleengevers haakten af.

Hoe wij als Nederlanders het KMSKA moeten zien? ‘Ik zeg vaak dat wij het kleine zusje van het Rijks zijn’, zegt Willems. Het museumgebouw in Antwerpen is ongeveer half zo groot als het Amsterdamse Rijksmuseum. In collectieomvang is het verschil veel groter: het KMSKA telt 8.400 stukken, het Rijksmuseum heeft er een miljoen. In augustus leidde Willems alvast een groep medewerkers van die Amsterdamse ‘grote zus’ rond: ‘Zij hebben natuurlijk ook zo’n grote, lange verbouwing meegemaakt en ze zeiden: het komt allemaal goed. Dat was geruststellend.’

De route naar heropening was hobbelig. Toen Willems in 2017 als zakelijk directeur aantrad, was het plan om in 2019 te heropenen. Zaterdag 24 september is het eindelijk zover, na een bijna elf jaar durende verbouwing die 100 miljoen euro heeft gekost. Waar Willems nu het trotst op is? ‘Ik kan niet kiezen. Je moet het museum als geheel ervaren...’ En dan zegt ze: ‘Ik ben het meest trots op onze transitie van een stoffig museum dat was gericht op de kunstkenner naar een fris museum dat toegankelijk is voor iedereen.’

Het Schoonste Gevoel

Het motto van het nieuwe KMSKA is ‘Het Schoonste Gevoel’: het museum wil de emoties van de bezoeker prikkelen. Algemeen directeur Carmen Willems: ‘Dit museum wil door in te spelen op die emoties zeker ook mensen zonder affiniteit met kunst bereiken.’

De Volkskrant ging alvast kijken in Antwerpen. Hier volgen vijf absolute aanraders in het vernieuwde museum.

Jean Fouquet, ‘Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen’ (ca. 1452). Beeld Loes van Duijvendijk
Jean Fouquet, ‘Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen’ (ca. 1452).Beeld Loes van Duijvendijk

Jean Fouquet, Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen (ca. 1452), in de Madonnazaal

Het KMSKA heeft geen kunstwerk waar de bezoekers onmiddellijk op af gaan. Geen Nachtwacht, geen Mona Lisa. Maar als het aan directeur Carmen Willems ligt, wordt dit opvallende schilderij van Maria en Christus omringd door rode en blauwe engeltjes de Mona Lisa van het museum.

Vraag Koen Bulckens, conservator oude meesters, of het schilderij die potentie heeft en hij zegt: ‘Het ís al een Mona Lisa. Dit is een iconisch stuk, het schilderij heeft iets bevreemdends en daardoor blijft het fascineren.’ Waarschijnlijk baseerde Jean Fouquet zijn Maria op Agnès Sorel (1422-1450). Deze minnares van de Franse koning Karel VII stond bekend als Dame de beauté; er wordt gezegd dat zij aan het hof jurken met diep decolleté introduceerde, zoals Maria hier draagt.

Eigenlijk is dit een half kunstwerk: het is het rechterdeel van een tweeluik. Op het linkerdeel (in bezit van de Gemäldegalerie van Berlijn) is Étienne Chevalier (ca. 1410-1474) te zien met zijn beschermheilige Sint-Stefanus. Chevalier, penningmeester van Karel VII, gaf de opdracht voor deze schilderijen. Als de panelen naast elkaar hangen, wat voor het laatst in 2017 in Berlijn het geval was, is zelfs te zien dat Christus naar Chevalier wijst.

Christophe Coppens, ‘Dromedarissen’ (2022). Beeld Loes van Duijvendijk
Christophe Coppens, ‘Dromedarissen’ (2022).Beeld Loes van Duijvendijk

Christophe Coppens, Dromedarissen (2022), in de Rubenszaal

De Rubenszaal is de beroemdste en belangrijkste zaal van het museum. Wie hier nu binnenkomt, ziet in het midden een ronde bank waar twee dromedariskoppen uit steken. De bank is deel van de kinderspeurtocht ‘De Tien’ die is gemaakt door operamaker en beeldend kunstenaar Christophe Coppens (52).

Coppens ging als kind al graag met zijn opa naar het KMSKA. In overleg met het museum koos hij tien details uit kunstwerken, die hij verbeeldde in vreemde sculpturen. Sommige van deze werken bewegen, maken geluiden of hebben lichteffecten. De Rubenszaal vond Coppens de grootste uitdaging. ‘Ik dacht: wat kan ik hier nou aan toevoegen?’ Uiteindelijk haalde hij een bank weg en paste die aan, zodat het lijkt ‘alsof de twee dromedarissen uit het schilderij van Rubens [Aanbidding door de koningen, dat in dezelfde zaal hangt, red.] door de blender zijn gegaan’.

Coppens werkte voor het maken van De Tien samen met de ateliers van operahuis de Munt in Brussel. De borduursels op deze dromedarissen werden speciaal voor Coppens gemaakt in een atelier in Mumbai. En ja, je mag eraan zitten en er zelfs óp zitten.

Peter Paul Rubens, ‘Aanbidding door de koningen’ (1624-1625). Beeld Loes van Duijvendijk
Peter Paul Rubens, ‘Aanbidding door de koningen’ (1624-1625).Beeld Loes van Duijvendijk

Peter Paul Rubens, Aanbidding door de koningen (1624-1625), in de Rubenszaal

Dit overweldigend grote schilderij (447 bij 336 centimeter) is op en top Rubens, vertelt conservator Koen Bulckens: ‘Rubens maakte als het ware opera’s in verf. Dat zie je hier duidelijk: de dynamiek, de interactie.’ Rubens had een eigen schilderzaal van zes meter hoog, waarin hij efficiënt en snel zulke grote altaarstukken kon schilderen.

‘Omdat Rubens zo productief was en meerdere assistenten had, werd zijn atelier weleens oneerbiedig een ‘schilderfabriek’ genoemd’, zegt Bulckens. ‘Over dit paneel ging echter al heel lang het verhaal dat het geheel van de hand van Rubens is.’ In 2007 is het kunstwerk tot op de vierkante centimeter nauwkeurig onderzocht. Uit dat onderzoek bleek dat die overlevering klopt.

In zijn efficiënte schildersatelier had de kunstenaar een heuse ‘beeldbank’ aangelegd, waar hij schetsen bewaarde die hij kon hergebruiken. Koning Balthazar, in het midden, lijkt daardoor qua postuur, pose en kledij op een schilderij van Rubens van een aantal jaar eerder, waarvoor een Antwerpse koopman poseerde.

James Ensor, ‘De intrige’ (1890), tijdens de voorbereiding op de opening.  Beeld Loes van Duijvendijk
James Ensor, ‘De intrige’ (1890), tijdens de voorbereiding op de opening.Beeld Loes van Duijvendijk

James Ensor, De intrige (1890), in een van de Ensorzalen

Het KMSKA heeft veertig schilderijen van James Ensor (1860-1949) en beschikt daarmee over de grootste Ensor-collectie ter wereld. Ook zijn beroemde werk De intrige is hier te vinden. Adriaan Gonnissen, conservator moderne kunst, somt de kwaliteiten op: ‘Het is een van zijn beste composities, met die figuren die er maar half op staan. Kijk ook naar de volle kleuren en het spel van die handen tussen de figuren.’

Ensor groeide op in Oostende, boven de winkel van zijn moeder; zij verkocht schelpen, souvenirs, rariteiten – en ook carnavalsmaskers. Wat we hier zien, is een carnavalsscène: ‘De intrige is het moment tijdens de carnavalsviering waarbij met iedereen de spot kan worden gedreven. Hier is de figuur met de hoge hoed aan de beurt.’

Die maskers in het oeuvre van Ensor hebben een bijzondere betekenis, zegt Gonnissen: ‘Ensor gebruikte ze om mensen te ontmaskeren, hij vond dat mensen tijdens carnaval hun ware, groteske zelf laten zien.’ De kunstenaar had soms moeite om zijn werk te verkopen. ‘Het werd als te avant-gardistisch gezien. Aan het begin van de 20ste eeuw kwam zijn internationale doorbraak pas, door interesse van de Duitse expressionisten.’

Georges Vantongerloo, ‘Construction brun, verdâtre, vert’ (1938) en Amedeo Modigliani, ‘Zittend naakt’ (1917). Beeld Loes van Duijvendijk
Georges Vantongerloo, ‘Construction brun, verdâtre, vert’ (1938) en Amedeo Modigliani, ‘Zittend naakt’ (1917).Beeld Loes van Duijvendijk

Georges Vantongerloo, Construction brun, verdâtre, vert (1938) en Amedeo Modigliani, Zittend naakt (1917), in de nieuwe zaal over ‘Vorm’

Vóór de verbouwing was moderne kunst in het KMSKA te zien in zalen die regelmatig moesten worden leeggeruimd voor tijdelijke tentoonstellingen. Nu is het volledige nieuwe, witte gedeelte gewijd aan moderne kunst. Sta vooral even stil bij deze onverwachte combinatie. Links een compositie van de Belgische abstracte kunstenaar Georges Vantongerloo (1886-1965), rechts het zittend naakt van de wereldberoemde Italiaan Amedeo Modigliani (1884-1920).

De Belgische overheid kocht deze Modigliani in 1926. Conservator Gonnissen: ‘Daar hebben ze toen een goede slag mee geslagen, dit is al lange tijd een mascotte van het museum.’ In 2015 werd een doek van Modigliani bij Christie’s in New York verkocht voor bijna 160 miljoen euro, waarmee het een van de duurst geveilde schilderijen ooit werd.

Wie verzint het nou om daar een abstract kunstwerk naast te hangen? Het was een toevalstreffer, zegt Gonnissen. In het depot zagen hij en zijn collega-curator Herwig Todts beide schilderijen: ‘Toen zagen we dat er iets gebeurt als je ze bij elkaar ziet.’ Daarvoor hoef je geen kennis van de kunstgeschiedenis te hebben, vindt Gonnissen: ‘Als je hier onbevangen naar kijkt, kom je vanzelf dichter bij het creatieve proces van de kunstenaar. Je kunt zien hoe ze over hun composities hebben nagedacht, al ontwikkelden ze zich heel anders.’

Artistiek directeur?

Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen heropent zonder artistiek directeur. Vorig jaar was de Nederlandse kunsthistoricus Jacqueline Grandjean aangesteld voor die functie, maar zij verliet na drie maanden het museum. Inmiddels is zij directeur van het Noordbrabants Museum in Den Bosch.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden