Een echte rivierdijk moet avontuurlijk zijn

Kunstenaar Willem den Ouden heeft zich altijd verzet tegen rigoureuze dijkverzwaringen in zijn geliefde rivierenlandschap. Maar na het hoog water in 1995 bleek de roep om hogere dijken sterker....

WILLEM DEN OUDEN (71) schildert geen rivierlandschappen meer. Jarenlang was het zijn favoriete thema. De uiterwaarden met daarachter het water dat voorbij gaat, maar eeuwig blijft. Een boom, een haventje, een oud huis. En daaromheen, als de omarming van een geliefde, de dijk. Uren kon hij zitten werken op de Waaldijk bij Heesselt, Opijnen en Varik, zijn woonplaats. Maar de lust is hem vergaan. Het landschap is verpest door de dijkverzwaring, zegt Den Ouden. 'De ziel is eruit gebulldozerd.'

Hij durft ook niet meer. Tijdens het hoog water van 1995, toen de dijken stonden te schudden op hun grondvesten en het water dreigde door te breken, kregen Den Ouden en zijn vrienden de schuld. Met hun jarenlange gevecht voor behoud van het rivierenlandschap hadden zij de dijkverzwaring gefrustreerd, vonden sommige polderbewoners. Bij Den Oudens huis werden de ruiten ingeslagen. Hij kreeg dreigtelefoontjes. De kunstenaar en zijn vrouw moesten tijdelijk vluchten.

Inmiddels zijn de dijken verhoogd en de angst en de woede bedaard. Maar Den Ouden vertrouwt het nog steeds niet. Met zijn rijzige gestalte en bos grijs haar is hij een herkenbaar mikpunt. Hij is doodsbang dat ze hem van de dijk rijden. 'Een rukje aan het stuur en ik lig eraf.'

De schilder is zenuwachtig vandaag. We hebben hem gevraagd met ons een ronde te maken over de Waaldijken om te kijken wat er is geworden van het Deltaplan Grote Rivieren: de grootste en waarschijnlijk laatste verzwaring van de rivierdijken.

Den Ouden is zo nerveus omdat hij het resultaat nog nooit heeft bekeken. Niet heeft dúrven bekijken. 'Ik wilde het landschap in mijn herinnering houden zoals het was.'

In 1996, na het laatste hoog water, werd begonnen met het Deltaplan Grote Rivieren. 150 Kilometer kades langs de Maas, 900 kilometer dijkverzwaring. Kosten: drie miljard gulden. In 2000 moet alles klaar zijn. En naar het zich laat aanzien lukt dat nog ook, zegt Frank Hallie, die voor het ministerie van Verkeer en Waterstaat het project overziet. 'Een gigantische prestatie.'

We beginnen onze tocht bij het haventje van Varik dat er niet meer is. Den Ouden wijst met zijn wandelstok van hazelaarhout uit eigen tuin. De haven is jaren geleden dichtgeplempt. De oude 'bol', waar de veerboten aanlegden, is vervangen door een plak asfalt. Een oude rivierstrang is rechtgetrokken. De schilder schudt zijn grijze hoofd. 'Alleen op dit stukje is al voor miljoenen verpest.'

In de auto gaan we op weg naar Heesselt en Opijnen. Den Ouden kent elk huis, elke boom en elke lege plek. 'Hier stond een prachtig dijkhuisje met geschoren linden. Daar lag een Betuwse boerderij. Allemaal onnodig afgebroken.'

Bij een arbeidershuisje staan we even stil. 'Hier hebben we voor gestreden. Waarom? Omdat dit soort huisjes hier vroeger veel stonden. De rest is verdreven door het polderdistrict.' Even verderop rijden we langs een van de nieuwe villa's die her en der verrijzen. Den Ouden kijkt vies. 'Een Gooise villa, met rieten dak, in het rivierengebied!'

Bij een dijkcafé in Neerijnen heeft actievoerder Den Ouden ooit nog rouwvanen geplant, herinnert hij zich. Het heeft gewerkt. 'De dijk is er omheen gelegd.' Voorbij het café komen we op het duurste stukje Deltaplan langs de Waal.

Tussen Opijnen en Waardenburg is voor 25 miljoen aan damwanden geplaatst om de dijk te verstevigen zonder hem te hoeven verbreden. Zo konden huizen en natuur aan weerszijden worden gespaard. De molen bij Waardenburg werd opgevijzeld omdat hij achter de verhoogde dijk geen wind meer ving.

Met wapperende jaspanden staat Den Ouden op de dijk en kijkt naar het vergezicht met links het oude Parkbos en rechts de uitgestrekte uiterwaarden. 'Prachtig. Dat kost een paar miljoen. Wat zou dat, als je zo'n landschap kunt behouden.'

Na de hemel van Neerijnen volgt de 'hel' van Tuil, waar de dijkverzwaarders lang vóór het Deltaplan langs zijn geweest. Rechte dijken langs een industrieterrein. 'Dat doet me niks meer, dit is al jaren geleden verpest.'

Voorbij Haaften is de dijk breed en zijn de bochten flauw. Links en rechts staan hekken met schapen erachter. 'Dat hoort niet, zo'n saaie grasdijk met een talud als een glijbaan. Er zit geen spanning meer in, het avontuurlijke is weg.' Een echte rivierdijk is nooit plomp en recht, maar steil, rank en meanderend, zegt de schilder. 'Als je er overheen rijdt, moet je het gevoel krijgen dat je zweeft.'

Herwijnen is gelukkig gespaard gebleven, constateert Den Ouden. De nieuwe dijk is om het dorp heen gelegd. Het dijkvak voor het veer naar Brakel is ook pas opgeknapt. 'Het valt me mee. Dat hebben ze heel redelijk gedaan.' Bij de wapperende vlaggen van een frietkraam nemen we het veer naar de overkant.

In Brakel begon het verzet. Begin jaren zeventig gingen de eerste huizen langs de Waaldijk tegen de vlakte. De bulldozers rukten op naar Brakel. Er groeide weerstand tegen deze wel erg rigoureuze aanpak. Onder leiding van dokter Van Beek, wiens eigen huis ook plat moest, kwam de tegenbeweging op.

Bas de Bruin, hoofd waterkeringen van het polderdistrict Groot Maas en Waal, was toen nog maar een broekje in het dijkenbeheer. Destijds stond de dijkverzwaring nog helemaal in het teken van de angst voor het water. 'Menselijke activiteiten op de dijk gaven alleen maar gedonder, dat werd je met de paplepel ingegoten', zegt De Bruin. Wat in de weg stond, werd opgekocht en afgebroken.

Brakel was het voorbeeld van deze aanpak. Ooit was het een echt dijkdorp, met huizen aan weerskanten van de dijk. Nu is alles aan de rivierkant afgebroken. De Bruin: 'Dat heet het trauma van Brakel.'

Voor Brakel kwam het verzet te laat, maar daarna kwam de ommekeer. Dijkbewoners protesteerden, commissies werden aan het werk gezet. Jarenlang stond het werk aan de dijk op een laag pitje. Tot in 1993 en 1995 het hoog water kwam. Het rivierengebied was in rep en roer. Er werd geschreeuwd om hogere dijken.

Achteraf was het misschien wel een 'blessing in disguise', zegt Hallie van het ministerie. De plannen lagen klaar, maar werden opgehouden door ellenlange procedures. Na 1995 stonden de neuzen ineens de zelfde kant op. Met de Noodwet in de hand werd de zwakste dijkvakken in ijltempo aangepakt. Daarna kwamen de minder urgente stukken aan de beurt. 'We hadden het hoogwater nodig om de boel vlot te trekken', zegt Hallie. Maar het zou nooit meer gaan zoals in Brakel.

We blijven niet lang hangen op de kale dijk van Brakel en vervolgen onze weg naar Zuilichem, waar nog wordt gewerkt. Bij Gameren is de dijkverhoging al klaar. De nieuwe dijk is ook hier om de huizen heen gelegd. De oude dijk slingert als vanouds door het dorp. Den Ouden is opgetogen. 'Prachtig toch dat dit zo is gebleven.'

Den Ouden kwam ruim dertig jaar geleden uit Amsterdam naar het rivierengebied, op de vlucht voor de verstedelijking. Hij werd gegrepen door het landschap. Het is een kardinale fout de mens weg te willen hebben van de dijken, zegt hij. 'Dit is gevormd door de mens. De huizen zijn het geheugen van het landschap.'

Ook de nieuwe dijk om Hurwenen kan zijn goedkeuring wegdragen. 'Dit is goed gedaan. Het is helemaal gebleven zoals het was.' Het contrast is groot met Rossum, waar de dijkverzwaarders al in de jaren tachtig bezig zijn geweest.

'Een ramp', noemt Den Ouden het 'kolossale' dijklichaam. 'De verhoudingen zijn weg. Terwijl dit vroeger zo'n prachtige smalle dijk was. Absoluut verpest.' Vanaf het terras van hotel de Gouden Molen had je ooit uitzicht over de rivier, herinnert hij zich. 'Daar zat ik vaak te werken.' Nu kijk je tegen de verhoogde dijk aan.

Over Dreumel en Wamel, die pas onder het Deltaplan aan de beurt zijn gekomen, is de kunstenaar weer dik tevreden. Hij reageert zichbaar opgelucht. 'Hier was ik erg bang voor. Deze dijk heb ik al jaren niet meer gezien. Maar het is heel redelijk gedaan. De bochten zijn gebleven, de hellingen zijn steil. De dijken hebben hun karakter behouden.'

Er is een duidelijk verschil tussen oudere dijkverzwaringen en het werk dat onder het Deltaplan is uitgevoerd, constateert Den Ouden. Het Deltaplan is gemaakt met veel meer respect voor het landschap. 'Het is met aandacht gedaan.'

De Bruin glimlacht als we hem de complimenten overbrengen. 'Polderdistricten waren conservatieve bolwerken, maar langzamerhand is ook hier het roer omgegaan. Fouten uit het verleden hebben we vermeden. We zijn teruggegaan naar slankere dijken met natuur aan de voet.'

Er werd ook overlegd met de bevolking, nog zoiets nieuws. En het mocht wat kosten. 'Op sommige plekken hebben we damwanden geslagen die duurder waren dan de huizen die we daarmee spaarden.' Het resultaat is ernaar, vindt De Bruin. Het Deltaplan heeft vooral tevreden gezichten opgeleverd.

Maar niet overal hebben nieuwe inzichten geleid tot mooiere dijken, constateert Den Ouden sip. Het dijkvak Tiel-Passewaay, dat in 1995 gereed kwam, is kaal en lomp geworden, vindt hij. De dijken ten noorden van de Waal zijn er sowieso slechter vanaf gekomen dan de dijken aan de zuidkant, is zijn indruk.

Thuis, in zijn rieten stoel, laat Den Ouden de route nog eens voor zijn geestesoog passeren. Hij knikt tevreden. 'Ik ben blij dat ik dit gedaan heb. Het is me meegevallen.' Voor de toekomst kan hij gerust zijn, want het moet wel heel gek lopen wil dit niet de laatste grote dijkverzwaring ooit zijn geweest.

Den Ouden kan zich er niet druk meer over maken. Hij schildert alleen nog luchten. 'Daar kan geen overheid wat aan veranderen. De lucht is nog net zo mooi als in de tijd van Ruysdael.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden