Een Dumas en Tuymans in de Congolese jungle

Een museum in een afgelegen, onveilig deel van Congo. Ja, juist daar. The White Cube van Renzo Martens moet kapitaal aantrekken.

The White Cube.Beeld Leonard Pongo

Een werk van Marlene Dumas is waarschijnlijk nooit eerder zo geïnstalleerd: staand op twee gevorkte boomstammetjes, leunend tegen een wand van bamboebladeren. Maar het is dan ook nog nooit eerder in het binnenland van Congo geweest.

Afgelopen zaterdag opende The White Cube, onderdeel van een langetermijnkunstproject van de Nederlandse kunstenaar Renzo Martens (43), in Congo. Gelegen op een heuvel steekt het door architectenbureau OMA ontworpen spierwitte blokkendoosje af als een witte puntmuts op een groene oase. Het museumpje (drie zalen, circa 120 vierkante meter) is gebouwd in een zeer afgelegen gebied nabij het stadje Lusanga in de provincie Kwilu, op een dagreis afstand van Kinshasa.

(Artikel gaat verder onder de kaart)

Vernissage

Geen stromend water hier, geen elektriciteit, de eerste verharde weg begint 40 kilometer verderop en de bewoners van het nabijgelegen kamp Kingangu leiden een basaal bestaan in huisjes die een overblijfsel zijn uit de tijd van de palmolieplantage van de gebroeders Lever. William Lever stichtte hier in 1911 het begin van een palmolie-imperium. Destijds heette het Leverville. Het bedrijf ging later op in Unilever. Sinds Unilever de plantages in de jaren tachtig verkocht en het opvolgende bedrijf in 2005 failliet ging, is de streek verarmd. 'De grond is uitgeput en de mensen zijn dat ook', zegt bosbouwspecialist René Ngongo op de opening.

En nu dus een White Cube, genoemd naar zo'n archetypische witte neutrale kunstruimte. Oké, de klimaatbeheersing laat nog wel even op zich wachten, want er is nog geen dak en de stroomaanleg is vertraagd. Maar toch: een museum. Geopend met een driedaags evenement met lezingen, debatten, presentaties, dans, een zegening door de tribale chef Lunguangu N'Dikitana en een bewogen toespraak van Martens. Plus een dampend, ruim vier uur durend concert op zaterdagavond waar naar schatting in het donker - alle generatoren draaiden voor het podium, de lichtshow en de falende koelkasten - zo'n tweeduizend mensen op af kwamen. Kinderen zetten de onwennige buitenlandse gasten aan het dansen en hielden ze gillend van de lach duimgrote friemelende insecten voor de neus. Het gevaar - in de aanpalende provincie zijn onlangs VN-medewerkers vermoord - lijkt ver weg, maar op elk paadje naar het terrein zit wel een politie-agent op een tuinstoel.

En een expositie dus, met werk van kunstenaars die bij het project betrokken zijn en een aantal internationale sterren: de Nederlandse Marlene Dumas, de Belgen Luc Tuymans en Carsten Höller en de Congolees Sammy Baloji, wiens werk momenteel ook op Documenta te zien is. Dat werk staat deels in die White Cube, maar vooral in een complex van zogeheten kisendi, heiligdommen van bamboe. Twee geautoriseerde afdrukken van Luc Tuymans' werk over Congo (de koloniale koning Boudewijn en de vermoorde Congolese politicus Lumumba) hangen ook in zo'n hut - een tamelijk bizar gezicht. Het is voor het eerst dat werk uit die controversiële serie over Congo in het land te zien is. Het plaatselijke publiek, dat op de eerste avond massaal is toegestroomd, kijkt er onbewogen naar.

Groter plan

Renzo Martens richtte zich op Congo nadat hij er in 2008 de film Episode III-Enjoy Poverty had gemaakt. Hij keerde terug en ging samenwerken met een collectief van voormalige plantagearbeiders die nu kunstenaar zijn. Hun opmerkelijke businessmodel trok de aandacht: de sculpturen worden ter plaatste 3D gescand en in Europa in chocola afgegoten. Ze reisden al naar Berlijn, Amsterdam en onlangs New York.

De inkomsten van de verkochte werken en flink wat Nederlands geld legden de basis voor een groter plan, waarbij het dorp is opgeknapt en waar sinds vorig jaar een nieuw plantagemodel aan is gekoppeld, ecologisch en duurzaam.

De White Cube is bedoeld om kapitaal en interesse aan te trekken. Wat begon als een kunstproject wordt meer en meer een emancipatiemodel, maar dan wel een met een ongebruikelijk artistiek randje. Het model wordt in een vijf jaar durend studieprogramma verder ontwikkeld en zo mogelijk verspreid in Congo en daarbuiten. In het dorp zegt men over Martens: wat hij doet is geen kunst, dit is revolutie.

The Repatriation of the White Cube is nog een week open, daarna op afspraak: www.humanactivities.org

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden