Een duinkom vol met licht en lucht

Het Hemels Gewelf (1996) van James Turrell in Kijkduin is gerestaureerd. Een eindeloos schilderij van ruimte en rust...

Het is, volgens het Haagse Kunstcentrum Stroom, een van zijn weinige gerealiseerde kunstwerken in de openbare ruimte. En dus zou de mensenschuwe Amerikaanse licht- en ruimtekunstenaar James Turrell (1943) het afgelopen weekeinde vanuit Arizona naar Kijkduin afreizen. Daar werd het Hemels Gewelf heropend, een met gras beklede duinkom gewijd aan het spel van licht en lucht.

Maar de internationale grootheid werd geveld door griep en kwam niet.

Twee jaar geleden kwam hij wel, en zag een uitgewoond kunstwerk. Eigenlijk is het Hemels Gewelf het ideale kunstwerk in de openbare ruimte, zegt Jan Wijle van Stroom. Want terwijl in het begin werd getwijfeld of mensen de plek zouden vinden, trok het in 1996 gemaakte kunstwerk een groot en breed publiek.

Niet alleen kunstliefhebbers en toeristen louterden zich aan de bijna mystieke kijkervaring. Ook joggers, campinggasten, mountainbikers, zelfverklaarde heksen, honden en konijnen ontdekten de besloten duinkom. Die liepen en fietsten over de wanden, hielden kampvuren en rituelen, groeven kuilen. De onregelmatig inklinkende grond deed de rest. Na negen jaar was de streng geometrische, ovalen rand zodanig aangetast, dat de beoogde belevenis niet meer tot stand kwam.

Weghalen, oordeelde Turrell, of grondig restaureren. Het werd het laatste. De gemeente Den Haag vond het Hemels Gewelf zo belangrijk dat het een groot deel van de 150.000 euro kostende reconstructie opbracht.

En nu kan het publiek weer genieten. Met het hoofd naar beneden, liggend op de bank in het midden van de kom vertroebelt het denken en neemt het kijken toe. Na enkele seconden ontstaat de illusie dat het uitspansel tastbare proporties krijgt en de hemel zich als een kaasstolp over de duinkom vleit. Wat volgt, is een eindeloos schilderij van licht en wolken, van ruimte, schoonheid en rust. Even verderop staat op het hoogste punt van de duinen een tweede bank, met een weidsere panoramablik.

Dat Nederland een van de weinige buitenwerken van Turrell huisvest, is niet zo gek. Turrell, die in de voetsporen van abstract-expressionistische schilders als Mark Rothko en Barnett Newman met voornamelijk kunstlicht hallucinerende ruimtelijke ervaringen creëert, was altijd al onder de indruk van het Hollandse kustlicht. Vooral het typische, schelle grijs, dat ook op de openingsdag zegeviert, fascineert Turrell, volgens Wijle. Daarbij vertoont het duinlandschap grote overeenkomsten met het kraterlandschap van Arizona, waar de kunstenaar sinds de jaren zeventig zijn eigen Roden Crater herschept tot zijn levenswerk.

De zoektocht naar een geschikte duinpan is destijds aanzienlijk minder heroïsch verlopen dan de zoektocht naar een uitgedoofde vulkaan. Zeven maanden lang vloog Turrell in Arizona boven de Painted Desert met zijn vierhonderd kraters, op zoek naar de juiste kom, waar tussen rand en lucht geen visuele ruis opduikt. In Den Haag wees een welwillende wethouder een in de Tweede Wereldoorlog ontstaan puinduin toe. ‘Het duingebied is door de kwetsbaarheid een van de zwaarst beschermde landschappen van Nederland’, verklaart Wijle.

Was Roden Crater op dat moment nog een work in progress, in Kijkduin kon Turrell zijn idee over vorm, verhoudingen en effect voor het eerst uittesten. Wijle: ‘Het werkt zo goed dat het zijn weerslag heeft gehad op Roden Crater. Dat is veel complexer dan het Hemels Gewelf. Maat, schaal en kleurenspel van de woestijn verschillen aanzienlijk. Maar de essentie van de ovalen kom waarop de hemel rust, is precies hetzelfde.’ In 2012 gaat Roden Crater open voor publiek.

Intussen is de toegangstunnel in Kijkduin voorzien van een wildrooster om honden en mountainbikers af te schrikken. De banken zijn van duurzaam granito en in het gras is een trap gemaakt.

Het enige dat het kunstwerk nu nog kan verpesten, is de oprukkende bebouwing. Als woningen het gezichtsveld binnendringen, werkt de kijkmachine niet meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden