Een dode hand

Steeds weer een geitje geofferd

In zijn jongste reisboek, Ghost Train to the Eastern Star (2008; De grote spoorwegcarrousel retour), waarin hij zijn inmiddels klassiek geworden Europees-Aziatische treinreis uit de jaren zeventig overdeed, wijdde Paul Theroux (1941) een aantal venijnige passages aan India. Vooral de Indiase claims dat het land de laatste jaren sterk zou zijn veranderd, rijker en moderner was geworden, niet langer deel uitmaakte van de Derde Wereld, maar een grootmacht-in-opkomst was, konden op zijn spot rekenen.


'Er was niets veranderd', zo constateerde hij bars. India was nog net zo smerig als voorheen, net zo vol armoede, onderdrukking en kinderprostitutie. Hooguit was alles groter geworden: 'meer mensen, meer apen, dezelfde treurnis.'


Zijn ervaringen in India moeten Theroux niettemin hebben geïnspireerd, want al voor hij zijn reisverslag publiceerde zag de novellebundel The Elephanta Suite (De poort naar India, 2007) het licht, waarin eveneens een onbarmhartig beeld van het land wordt geschetst. En recentelijk verscheen een nieuwe roman, die geheel in het land is gesitueerd: A Dead Hand (Een dode hand).


Hoofdpersoon van het boek is Jerry Delfont, een Amerikaanse schrijver, vooral van reisartikelen en korte verhalen, die in Calcutta is neergestreken in de hoop daar inspiratie op te doen. Delfont lijdt aan een writers' block - 'een dode hand', zoals hij het zelf noemt.


Dat hij voortdurend van a naar b onderweg is, is vooral om te maskeren hoe weinig hij eigenlijk doet. In de praktijk houdt hij zich dan ook in leven met het geven van lezingen die keurig door anderen voor hem worden georganiseerd, in dit geval door het Amerikaanse consulaat in Calcutta.


Daags na zo'n lezing ontvangt hij een brief van een welgestelde Amerikaanse die tijdelijk woonachtig is in de Indiase stad en verklaart een groot bewonderaar van hem te zijn. Ze zegt hem te benaderen in de hoop dat hij kan helpen de naam te zuiveren van een bevriende Indiër. Ondanks zijn aanvankelijke afkeer van het zelfingenomen taalgebruik waarin de brief is gesteld, stemt Delfont in met een ontmoeting.


Die ontmoeting slaat in als een bom. Mrs. Merrill Unger, zoals ze heet, blijkt een uitgesproken charmante vrouw, jonger dan Delfont had gedacht, elegant gekleed in een sari, de voeten beschilderd met henna. Naast zakenvrouw is ze een beschermvrouwe van straatkinderen. Ze vertelt Delfont hoe de beste vriend van haar stiefzoon, Rajat, recentelijk in een goedkoop hotelletje logeerde, 's nachts wakker werd en midden in de kamer het ontklede lijk van een jongetje zag liggen. Doodsbang vluchtte hij vervolgens weg uit het hotel. Of Delfont wil uitzoeken wat er precies is gebeurd.


Delfont gaat op het verzoek in en verricht inderdaad enig speurwerk. Maar vooral laat hij zich inpalmen door de mysterieuze Amerikaanse. Zij wijdt hem in in de hindoeïstische gezondheidsleer ayurveda, wat niet alleen gepaard gaat met allerlei voedingsadviezen, maar ook met uitvoerige tantrische massages die Delfont in opperste extase brengen. Hij wordt hopeloos verliefd op Mrs. Unger.


Die verliefdheid maakt hem zo goed als blind voor de minder aangename kanten van de Amerikaanse. Haar bezoeken aan een tempel ter ere van Kali bijvoorbeeld, de hindoegodin van de vernietiging. Bij deze gelegenheden wordt telkens een zwart geitje geofferd. Het bloed dat daarbij vloeit, laat sporen na op haar sari. 'Bloedvlekken passen wel bij haar', zal Rajat later cynisch tegen hem zeggen, maar Delfont verzuimt te vragen wat hij daar precies mee bedoelt.


A Dead Hand heeft de opzet van een thriller: er wordt een kennelijke moord geïntroduceerd en er wordt vervolgens links en rechts met aanwijzingen gestrooid. Maar toch is de misdaadgeschiedenis - de ondertitel van het boek luidt 'A Crime in Calcutta' - slechts een huls waarbinnen Theroux een aantal heel andere verhalen wil vertellen.


Om te beginnen is da

ar de geschiedenis van een middelbare Amerikaan, mogelijk aan het eind van zijn creatieve loopbaan, die zichzelf aan het begin van het boek nog voorhoudt dat de tijd van romances voorbij is, en vervolgens hopeloos verliefd wordt. Theroux besteedt veel - te veel - pagina's aan uitvoerige beschrijvingen van Mrs. Ungers magische massages, die uiteindelijk culmineren in een zinderende seksuele confrontatie. Ook geeft hij ruim baan aan Delfonts uitvoerige maar van tunnelvisie getuigende bespiegelingen over zijn landgenote.


Halverwege de roman ontvangt Delfont ineens de boodschap dat Paul Theroux op bezoek is in Calcutta, en hem wil ontmoeten. De ontmoeting tussen beide schrijvers levert een buitengewoon vermakelijk hoofdstuk op, waarin Delfont zijn afkeer van zijn beroemdere en succesrijkere collega niet onder stoelen of banken steekt. En hoewel deze confrontatie voor de plot van het boek geen functie heeft, belicht hij een typisch Theroux-thema.


Een rode draad in diens oeuvre wordt immers gevormd door het idee van het dubbelbestaan. Van Doctor Slaughter tot Chicago Loop, van My Secret History tot My Other Life en van The Stranger at the Palazzo d'Oro tot zijn voorlaatste roman Blinding Light (ook over een schrijver met een writers' block) - telkens heeft Theroux zich beziggehouden met het fenomeen dat ieder mens eigenlijk twee levens leidt, zoniet in werkelijkheid, dan toch in de verbeelding. In dit boek zijn Jerry Delfont en Paul Theroux afsplitsingen van dezelfde persoon. Delfont representeert het lot dat Theroux vreest; Theroux is de schrijver die Delfont had willen zijn. Als Theroux weer is vertrokken, verzucht hij: 'ik was blij dat ik de man die me had laten zien wie ik werkelijk was, niet nog eens hoefde te ontmoeten.'


Veel meer dan een thriller is A Dead Hand een boek over identiteit. Daarnaast is het een buitengewoon knappe weergave van de Indiase werkelijkheid, of in elk geval van Delfonts c.q. Theroux' beleving daarvan. De tirannieke hitte voorafgaand aan de moesson, de gore armoede, het vuil overal, de alomtegenwoordige stank, het hoogdravende, met hyperbolen doorspekte taalgebruik van Engelssprekende Indiërs, het schaamteloze machtsmisbruik, de fascinerende en ondoordringbare cultuur: ze worden met verve beschreven en invoelbaar gemaakt.


In de woorden van Mrs. Unger: 'Respecteer India, zoals je respect zou hebben voor een tijger. Als je dat niet hebt, word je levend verslonden.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden