'Een dirigent gunt orkestmusici de kans om samen te spelen'

Het Gelders Orkest viert zijn jubileum met de componist waarmee het ooit begon: Mahler. Op de bok rising star Antonello Manacorda. De dirigent over zijn orkest en zijn lievelingscomponist. 'Zijn muziek is verlossing.'

Antonello Manacorda: `Haitink opende een deur naar een tuin die ik nog nooit had gezien, maar die ik desondanks meteen herkende.Beeld Daniel Cohen

Vraag Antonello Manacorda, chef-dirigent van Het Gelders Orkest, naar de muziek van Gustav Mahler, en er vallen grote woorden. In Mahlers noten zou 'het middelpunt van de aarde' schuilen, ze raken aan 'de essentie van het bestaan'.

Let wel, hier spreekt geen zalvende priester. Als Italiaanse bello van 44 is Antonello Manacorda de droom van iedere reclameman. Niet voor niets introduceerde Omroep Gelderland hem ooit als een muzikale George Clooney. Klassieke kenners houden het op een groeibriljant.

Met Mahlers Zevende symfonie trapte Manacorda in 2011 zijn chefschap in Arnhem af. Binnenkort verschijnt de Vierde op cd. En vanaf donderdag dirigeert hij Mahler Een, in de jubileumserie waarmee Het Gelders Orkest zijn 125-jarig bestaan viert.

Derde symfonie

Mahler en Gelderland: ze horen bij elkaar. Een gouden hoofdstuk vormt de Nederlandse première van de Derde symfonie. De Arnhemmers snoepten die in 1903 brutaal af van het Concertgebouworkest. Vijf dagen later zou Mahler het stuk in Amsterdam nota bene zelf dirigeren.

Op zijn beurt brengt Antonello Manacorda interessante Mahler-ervaring mee. De dag dat de componist hem op de schouder tikte, herinnert hij zich nog precies. Het was mei 1995, in het Amsterdamse Concertgebouw. Voor het Mahler-Feest hadden zich de troepen verzameld van onder meer het Concertgebouworkest, de Wiener en de Berliner Philharmoniker. De dirigenten droegen namen als Riccardo Chailly, Simon Rattle, Riccardo Muti en Claudio Abbado.

Ook de jongelui van het Gustav Mahler Jugendorchester deden mee. Op hun lessenaars stond Das Lied von der Erde. De sterren Thomas Hampson en Ben Heppner zongen, Bernard Haitink dirigeerde. Antonello Manacorda speelde viool en raakte betoverd. 'Haitink opende een deur naar een tuin die ik nog nooit had gezien, maar die ik desondanks meteen herkende.'

Antonello Manacorda.Beeld Daniel Cohen

'Musiceren kent geen hiërarchie'

Pech is wel dat iedereen boven de 26 het Mahler Jeugdorkest moet verlaten. Met andere gedupeerden richt Manacorda in 1997 het Mahler Chamber Orchestra op. Muziekidealist Claudio Abbado (overleden in januari) laat zich strikken als mentor. De belangrijkste les die Manacorda van hem opsteekt: 'Musiceren kent geen hiërarchie. Een orkestlid is net zo belangrijk als de dirigent die ervoor staat.'

Als jeugdig concertmeester ziet Manacorda op de bok reus na reus passeren. Van hun kant zien de passanten een violist die uit zijn voegen barst. Simon Rattle, chef van de Berliner Philharmoniker, stuurt hem op les bij Jorma Panula, de Finse grootleverancier van spraakmakende dirigenten. Van hem leert Manacorda een overzichtelijk motto: 'Helpen, niet verstoren. Een dirigent gunt orkestmusici de kans om samen te spelen.'

Bij een kamerorkest in Milaan maakt Manacorda zijn eerste vlieguren als dirigent. Later verhuist hij naar Berlijn, in het nabijgelegen Potsdam wordt hij chef van de Kammerakademie. Het dagblad Die Welt steekt hun Schubert-cd juichend de lucht in. Wervelingen in Manacorda's musiceren doen de Schotse Herald denken aan de legendarische Carlos Kleiber.

Zak en as

Als Manacorda in 2011 aantreedt bij Het Gelders Orkest vindt hij zijn personeel in zak en as. Na bezuinigingen presenteert de directie net het nieuwe businessmodel. De musici krijgen te horen dat ze een derde van hun contract moeten inleveren. Als het meezit kunnen ze hun inkomen aanvullen met commerciële klussen.

'En toen mocht ik beginnen aan mijn eerste repetitie.' Manacorda's lach kaatst tegen de muur van een Arnhemse cafétuin. 'Maar er gebeurde iets bijzonders. De musici beseften: als we elkaar nu niet vasthouden, is het met ons gedaan. Ik heb zelden zo'n inspirerende week beleefd.'

Geen vreugde zonder lijden: het is het emotionele traject dat menig Mahlersymfonie doorloopt. Juist die stemmingswisselingen maken het zo lastig een goede Mahlerdirigent te zijn, vindt Manacorda. 'Mahler exploreert gevoelens en klanken die balanceren op het randje van kitsch. Als dirigent tuimel je er snel overheen. Maar wie niet ver genoeg gaat, heeft weer niets te melden.'

Kan het na alle Mahlercycli, Mahler-cd's en Mahlerfeesten niet wat minder met Gustavs muziek? Antonello Manacorda sputtert tegen. 'Zolang er leed is in de wereld, blijft de behoefte aan Mahler bestaan. Hij zoekt de pijn op en gaat er dwars doorheen. Het geheim van zijn muziek is verlossing.'

Mahler (1ste symfonie), Strauss (Vier letzte Lieder). Het Gelders Orkest o.l.v. Manacorda, m.m.v. Emma Bell (sopraan). Apeldoorn (9/10), Arnhem (10/10), Doetinchem (11/10), Nijmegen (12/10), hetgeldersorkest.nl.

Van Musis Sacrum tot Ziggo

Op zondag 13 oktober 1889 geeft de Arnhemsche Orkest Vereeniging haar eerste concert in de Planten- en Vogeltuin aan de Velperweg. Stadgenoten betalen 49 cent entree.

In 1949 wijzigt de naam in Het Gelders Orkest, dat zijn speelveld verruimt naar de hele provincie. Door de recente bezuinigingen opereert HGO sinds 2013 deels op de vrije markt.

In het Concertgebouw en de Ziggo Dome in Amsterdam begeleidt het films als Frozen Planet en The Lord of the Rings. De Arnhemse thuisbasis Musis Sacrum gaat stevig verbouwen. Vanaf 2017 is er een gerestaureerde oude zaal en een state-of-the-art nieuwe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden