Een diepgaand gesprek van twee insecten

Op het dakterras van een New Yorks gebouw doen meneer Kever en meneer Vlieg een dansje. Gebroederlijk stampen twee paar herenschoenen op het houten plankier....

MARIJN VAN DER JAGT

Van onze medewerkster

Marijn van der Jagt

OTEGEM/KORTRIJK

Een ontmoeting/Vstrecha is de titel van de korte film die Jan Fabre en Ilya Kabakov samen hebben gemaakt. Zo heet ook de tentoonstelling die te zien is in het Belgische dorpje Otegem. Een titel in twee talen: de Vlaamse en de Russische beeldend kunstenaar zijn niet versmolten tot een ondeelbaar team. Ze vonden elkaar in een gedeelde fascinatie voor insecten, hesen zich met kinderlijke plezier in de kostuums van hun lievelingsinsecten, en richtten samen een tentoonstelling in met werken over de ontmoeting van Fabres kever en Kabakovs vlieg.

Maar in alles wat ze deden benadrukten ze óók hun onderlinge verschillen. Het bleef een ontmoeting tussen twee totaal verschillende kunstenaars. De één een opstandige veertiger met een westerse brutaliteit. De ander een oudere Rus, gespecialiseerd in bijna onzichtbare kunstwerken. 'Ik voel me 65', laat Fabre zichzelf als getekend kevermannetje in de lucht schrijven. Op een andere tekening is hij bronstig met een andere kever aan het vechten terwijl de Kabakov-vlieg hoofdschuddend toekijkt.

De tekeningen die Kabakov maakte, zijn voor het grootste deel leeg, op een paar minieme vliegen en kevers na. Die blijven steeds een eind van elkaar vandaan, soms zit ieder insect in een eigen hoekje. Het zijn zogenaamde commentaar-tekeningen zoals Kabakov die wel meer heeft gemaakt. Boven de tekeningen prijken uitspraken, waarvan de kunstenaar beweert dat ze zijn opgetekend 'in de gezamenlijke keuken' die doorgaans meerdere Sovjet-woningen met elkaar verbond. 'Al deze vuiligheid kleeft onder Olga Vlasova's tafel', is het commentaar van ene Kononenko. 'Zij wil nooit haar etensresten opruimen of de vaat doen...'

'Er wordt gezegd dat hij uit Rusland afkomstig is', schrijft Fabre bij zijn plagerige tekening van 'de dikste vlieg van Zuid-Amerika' die het grijze krullenhoofd van Kabakov heeft. 'Van zijn gedragingen weet men niets...'

Op het filmpje zie je de twee verklede kunstenaars verwikkeld in een diepgaand gesprek. Meneer Vlieg houdt zijn lange, quasi-wetenschappelijke verhandeling over de invloed van de vlieg op de wereldeconomie volledig in het Russisch. Reuze geïnteresseerd kijkt meneer Kever zijn gesprekspartner door zijn insectenbril aan, en buigt hij zich over de verklarende schetsen die meneer Vlieg in een groot schrift maakt. Maar het is overduidelijk dat Jan Fabre geen woord van het non-stop Russisch verstaat. En als hij op zijn beurt in onvervalst Vlaams vertelt over het wezen van de kever, produceert Kabakov dezelfde vriendelijke luisterhouding.

'De vlieg en de kever, die twee verschillende beschavingen vertegenwoordigen, vertellen elkaar over hun problemen, maar ze begrijpen de ander niet echt', schrijft Ilya Kabakov in een toelichting op de film. Dat het gesprek zo vlekkeloos verloopt, komt doordat de kunstenaars een duidelijke afspraak hadden gemaakt. Om beurten hielden ze een monoloog, die besloten moest worden met de vraag: 'En jij, Jan (of Ilya), wat denk jij hierover?' En zo zijn de insectenmannetjes toch heel erg samen in dat uiterst vage, maar ontroerend beleefde gesprek.

Wie het geestige filmpje helemaal wil zien, moet naar Kortrijk, waar de 16mm-film in een bioscoopzaal wordt gedraaid. Op de tentoonstelling kun je de verklede kunstenaars alleen op een kort videofragment zien dansen. In Otegem hangen de tekeningen, en ook de insectenkostuums die Fabre heeft ontworpen. Uit het borstzakje van het keverkostuum steekt een pakje Belga-sigaretten met een aansteker. Een protestactie van Fabre, die zichzelf op één van z'n tekeningen rokend in een lift heeft afgebeeld. In het New Yorkse atelier van Kabakov, waar de film is opgenomen, mocht namelijk nergens worden gerookt.

Midden in de grote hal waar de tekeningen en de kostuums hangen, staat verder een fascinerende installatie. Het is een enorme bak met aarde, waarop Fabre een stuk of duizend opgezette kevers in kleurige kolonnes heeft neergezet. Het is een goed georganiseerde werkplaats: overal hebben de kevers kogelronde bolletjes van de aarde gemaakt. Boven dat verstilde terrarium heeft Kabakov met dezelfde minutieuze precisie plastic vliegen opgehangen. Ook hier overheerst de organisatie, want de vliegenzwerm formeert de contouren van een Russische klok.

Twee kevers van Fabre hangen met gespreide vleugels in de lucht. 'Hij wilde er wel meer laten vliegen', lacht de conservator. 'Maar dat mocht niet van Kabakov.' En zo bleven ook in het enige kunstwerk dat de kunstenaars samen ondertekenden de terreinen van kever en vlieg gescheiden.

Een ontmoeting/Vstrecha, de tentoonstelling: t/m 15 maart in DeWeer Art Gallery in Otegem, bij Kortrijk. Informatie onder tel.: 0032-56644893. De film: 27 februari, 1 en 2 maart in het Limelight Filmhuis, Kortrijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden