Architectuur Oost-Europa

Een dapper clubje architecten en historici probeert modernistische gebouwen te redden die in Oost-Europa op instorten staan

Kijk eens met andere ogen naar de modernistische betonbouw in Oost-Europa, want wat een magnifieke gebouwen zijn daar in de jaren zestig en zeventig eigenlijk gebouwd.

Woonblok uit de late jaren zeventig aan het Lujeruluiplein in Boekarest, Roemenië. Beeld Julius Schrank

Tijdens een werkbezoek aan de Moldavische hoofdstad Chişinău keek architect Dumitru Rusu opeens met andere ogen naar de grijze betonnen gebouwen uit zijn jeugd. De 40-jarige architect en stadsplanner uit Roemenië onderzocht met een team diverse bouwperioden in zijn buurland voor een stadsontwikkelingsproject. De stijlen van de jaren vóór de Tweede Wereldoorlog en het decennium daarna, de periode van 1933 tot 1955 pakweg, zijn goed gedocumenteerd. Maar Rusu kon weinig vinden over de iconische gebouwen van daarna: het staatscircus van cirkelvormig beton, de Romanita-woontoren die lijkt op een maiskolf, het Cosmos Hotel met balkons als een enorm vlechtwerk van beton.

‘We raakten gefascineerd door de overgang van stalinistische architectuur, die imposante gebouwen bedoeld om het individu te kleineren, naar het socialistisch modernisme van na 1955 tot begin jaren negentig: speelse prefabconstructies van beton geïnspireerd op het werk van Westerse architecten als bijvoorbeeld Gropius en Le Corbusier.’

Zelden werd een architectonische stroming, merkte Rusu, zo slecht begrepen door bewoners en stadsbestuurders als het socialistisch modernisme in het voormalige Oostblok. ‘Deze stroming neemt juist afstand van de communistische ideologie, het is anti-ideologie.’ Veel gebouwen na 1955 stralen volgens Rusu een positieve boodschap uit: het individu als wezenlijk onderdeel van de stad. ‘Neem het staatscircus uit 1981, een openbare plek voor alle kinderen van Chişinău. Maar tegenwoordig draait alles om geld en niemand bekommert zich nog om dat gebouw.’

Woonblok uit de late jaren zeventig aan het Lujeruluiplein in Boekarest, Roemenië. Beeld Julius Schrank
Woontoren ‘de maiskolf’ uit de jaren tachtig in Chișinău, Moldavië. Beeld BACU photo department - RV
Gebouwd in de jaren tachtig: expositiepaviljoen Belexpo in Minsk. Beeld BACU photo department - RV
Woontorens in Wroclaw, Polen, eind jaren zestig. Beeld BACU photo department - RV

Reddingsplan

Met een clubje architecten, historici en kunstenaars, verenigd onder de naam Bacu (Bureau for Art en Urban Research), begon Dumitru vier jaar geleden een organisatie om de belangrijkste socialistisch-modernistische gebouwen in het voormalige Oostblok in kaart te brengen. ‘Dat lijkt ons een nuttige bijdrage aan de architectuurgeschiedenis.’

Deel twee van het plan: eigenaren en overheden overtuigen deze constructies te redden van de sloophamer.

Dat zal nog niet meevallen. Loop maar eens een rondje door de Roemeense hoofdstad Boekarest. Het schotelvormige circusgebouw in het Circului Park oogt nog wel goed onderhouden, jammer alleen van die blauwe kleur die niet origineel is. Maar het halfronde woonblok aan de Boulevard Iuliu Maniu, met zijn gekke concave balkons, vertoont verticale scheuren over vijftien verdiepingen. Aan de andere kant van de stad, achter een dönerrestaurant, staat een verwarmingscentrale met een zwierig driehoekig dak. Helaas half opgeslokt door een leveranciersingang.

Metrostation Szell Kalman Ter, Boedapest, Hongarije, uit 1972. Beeld BACU photo department - RV
Winkelcentrum Matei Ambrozie in Boekarest. Beeld BACU photo department - RV
Woontoren in Bishkek, Kirgizië, uit 1985. Beeld BACU photo department - RV
Postkantoor uit 1969, Cluj-Napoca, Roemenië. Beeld BACU photo department - RV

Het betere beton

Bekijk de zwierige of dwarse betonconstructies uit het voormalige Oostblok uit de periode 1955-1991 op de groeiende website socialistmodernism.com. Zelf een gebouw voorstellen kan via Instagram (#socialistmodernism). Bacu publiceerde afgelopen jaren twee boeken over deze gebouwen, die online zijn te bestellen via urbanicagroup.ro/ushop.

De gewone man

Op de hoek rookt een jonge bewoonster op het bankje voor een tandartspraktijk. Vol ongeloof: ‘Is dat een beroemd gebouw? Nou, geloof me, dat weet echt niemand.’ Voor buitenlanders heeft zij nog wel een goed advies: ‘Rij naar het oude centrum van de stad. Dat staat vol mooie, oude gebouwen!’ Ze zegt het niet, maar ze bedoelt: van vóór de Sovjettijd.

Volgens Rusu denken meer inwoners zo, maar niet allemaal. Veel van de gebouwen die hij graag gered ziet, hadden een publieke functie. Hotels en theaters waar de gewone man zijn bruiloft vierde of uitging. ‘Het is onderdeel van hun leven. Sommige bewoners worden treurig van het idee dat zo’n gebouw wordt vervangen door een spiegelende kantoorflat.’ Rusu merkte zelf: een buitenstaander ziet sneller hoe bijzonder zo’n socialistisch-modernistische constructie eigenlijk is.

Met veel van die gebouwen gaat het niet goed. Best logisch als je bedenkt dat de overgang van stalinistische protspaleizen naar modernisme werd ingegeven door zuinigheid. Het was Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov die op een conferentie voor bouwers en architecten in 1954 waarschuwde dat zij voortaan industriële methoden moesten inzetten om de kosten te drukken. Het resultaat: prefabtechnieken en een betonmolen in de hoogste versnelling.

Dat leverde zwierige gebouwen op, vaak met ook een maatschappelijke functie: het futuristische expositiegebouw in Minsk, het sculpturale telecompaleis in Cluj-Napoca, het wonderlijke ministerie van wegen in Tblisi, de zwevende sporthal in Belgrado, de sixtieswoontorens in Wroclaw. Maar op al die plekken blijkt het nadeel van gewapend beton: dat materiaal gaat zonder regelmatig groot onderhoud scheuren. En dat is te zien.

Nooit afgebouwd laboratorium, Moldavië. Beeld BACU photo department - RV
Universiteitsgebouw Boekarest, jaren zestig. Beeld BACU photo department - RV
Gebouw uit 1971 in Nieuw-Belgrado, Servië. Beeld BACU photo department - RV
Hotel National in Chișinău, Moldavië, uit 1974. Beeld BACU photo department - RV

Bijscholen

Sinds 2014 inventariseert het Bacu-collectief de naar schatting duizenden socialistisch-modernistische constructies in het voormalige Oostblok. Dat gebeurt via crowdsourcing: iedereen kan een foto van een gebouw op Instagram zetten met de hashtag #socialistmodernism. Bacu besluit welke gebouwen bijzonder genoeg zijn voor de interactieve kaart op de website socialistmodernism.com (er is ook een app). De kaart - met informatie over de geschiedenis en de huidige toestand van het gebouw - telt inmiddels 389 gebouwen, van Cuba tot Vladivostok.

Binnenkort volgt fase twee: het bijscholen van eigenaren en politici. Bacu hoopt eigenaren te overtuigen onderhoud te plegen, aanbouw te verwijderen en de buurtfunctie van gebouwen te herstellen. De Roemeense minister van Cultuur kan een eerste dossier verwachten over het wegkwijnende telecomgebouw in Cluj-Napoca. Architect Rusu: ‘Tot nu staan overheden neutraal tegenover ons. Of beter gezegd: ze negeren ons.’

Volkskrant Magazine bedrijft onafhankelijke reisjournalistiek. Reizen kunnen deels worden betaald door derden, maar zonder toezeggingen over onderwerpkeuze en presentatie.

Het circusgebouw in Boekarest, gebouwd in 1959. Beeld Julius Schrank
Het circusgebouw in Boekarest, gebouwd in 1959. Beeld Julius Schrank
Kantoor van het metrobedrijf in Moskou uit 1982. Beeld BACU photo department - RV

De beste boeken uit de wereldliteratuur, gerangschikt naar locatie

volkskrant.nl/lezenoplocatie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden