Idfa 2019 Volkskrant Magazinedag

Eén dag, vier documentaires: de Volkskrant Magazinedag

De laatste dag van het Idfa, het grootste documentairefestival ter wereld, is Volkskrant Magazinedag. De redactie koos vier films, waarvan drie actuele Nederlandse documentaires. Filmredacteur Floortje Smit sprak de makers van de drie Nederlandse films.

Regisseur Max Ploeg. Beeld Rebecca Fertinel

Max Ploeg over Last of the Mohicans

De ene na de andere rijdende supermarkt verdwijnt, want niemand zit er nog op te wachten. Toch? De Tilburgse Tonny Steenis denkt daar anders over. Zij stak zich twee jaar geleden in de schulden om een eigen SRV-wagen te kopen. Voor zijn afstudeerfilm aan de HKU volgt regisseur Max Ploeg (23) de mopperende, maar ook positief ingestelde vrouw tijdens haar ritjes door de armere wijken van Tilburg. De klanten mogen altijd op de pof hun eten halen, hoewel Tonny het water financieel hoe langer hoe meer aan de lippen komt te staan.

Ploeg: ‘Aanvankelijk was ik van plan een documentaire over SRV-wagens te maken omdat het zo’n uitstervend fenomeen is en ik vroeg me af wat dat over onze maatschappij zegt. Tijdens mijn research stuitte ik op Facebook op een gigantisch boze brief van Tonny, helemaal in capslock, waarin ze de gemeente in haar woonplaats Tilburg voor alles uitmaakte. Daar zit vast meer achter, dacht ik, en toen ik haar belde mocht ik meteen een dagje meerijden. Zij en haar vriend Kees praatten alleen plat Brabants en ik kom uit Groningen, dus ik verstond er helemaal niets van. Maar de sfeer was prettig en na afloop kreeg ik boodschappen mee voor de hele week.

‘Tonny is zo leuk omdat ze zo tegenstrijdig is. Aan de ene kant zit ze vol woede, en aan de andere kant is ze zachtzinnig. En klagen doet ze niet: hoe ver ze ook in de shit zakt, ze blijft optimistisch.

Last of the Mohicans door Max Ploeg.

‘Ik vond het sowieso al fascinerend dat ze juist twee jaar geleden is begonnen met die rijdende supermarkt – wie begint er nu aan een failliet bedrijfsmodel? Daarbij: vaak zijn de boodschappen duurder in zo’n SRV-wagen. Dat een pak koekjes 6 euro kost of zoiets. Bij Tonny is dat andersom. Ze rijdt niet over het platteland of door rijkere buurten, maar door wijken met veel sociale huur. Haar prijzen zijn juist laag. Dan deed ze weer allemaal bloemkolen voor bijna niets weg, en dan vroeg ik: hoe kan dat nou? Had ze een dealtje met haar zoon, die op de markt staat, of ze had wat geregeld met de bakker. En zo kan het allemaal nét.

‘Af en toe bleef ik bij haar vriend Kees slapen, op zijn logeerkamertje met een matras. Volgens mij vond Tonny het vooral heel gezellig dat ik haar volgde. Wat een documentaire was, wist ze niet. Als ze me voorstelde aan mensen zei ze vaak dat ik iets voor de universiteit kwam schrijven. Zei ik weer: het wordt wel een fílm, hè, Tonny.

‘Mijn vorige film ging over mijn oma en haar band met haar zieke hond. Bij mijn oma wist ik wat ik kon verwachten en ik durfde haar wel te regisseren. Bij Tonny had ik geen idee wat er zou komen. Iedere keer deed ze weer iets nieuws uit de doeken. Over haar kinderen, bijvoorbeeld, of over haar traumatische jeugd. Ze had bovendien helemaal geen zin om iets voor me te doen. Ik heb haar een paar keer gevraagd of ze heel even wilde wachten met wegrijden zodat ik dat kon filmen. Nog voor ik dan geïnstalleerd was, scheurde ze al voorbij. En nog zwaaien ook. Toen heb ik zelf maar een auto gekocht, zodat ik voor haar uit kon rijden en haar zo filmen.

‘Momenteel heeft haar wagen de geest gegeven. Ze is bezig met een doorstart. Ja, bizar hè? Ik denk dat ze vindt dat ze zichzelf nuttig zo maakt, dat ze op deze manier voor mensen kan zorgen. Die wagen is voor haar ook een soort zingeving.’

Trailer Last of the Mohicans

Maasja Ooms over Rotjochies

Regisseur Maasja Ooms. Beeld Rebecca Fertinel

Rotjochies, onhandelbare puberjongens die met de politie in aanraking zijn geweest en thuis niet meer welkom zijn, krijgen een laatste kans om hun leven te beteren op de Franse boerderij van Petra Knol. Na haar veelgeprezen, indrukwekkende debuutdocumentaire Alicia, over de eindeloze zoektocht naar een pleeggezin voor een 9-jarig meisje, richt filmmaker Maasja Ooms (50) zich opnieuw op kinderen die als een hete aardappel heen en weer worden geschoven. In deze intieme documentaire kruipt Ooms de jongens heel dicht op de huid.

Ooms: ‘Na een vertoning van Alicia met een nagesprek kwam Petra Knol naar me toe en nodigde me uit om haar project in Frankrijk te komen filmen. ‘Zo werkt het niet’, zei ik haar meteen. ‘Ik maak geen promotiefilms.’ Maar ze was vrij aanhoudend en toen ik er toch zo goed als langs kwam op weg naar mijn vakantie-adres, besloot ik even te gaan kijken.

‘Het was veel spannender dan ik had verwacht: omdat de jongens ver van huis zijn, werkt die boerderij als een soort snelkookpan. De groepsdynamiek, het kattekwaad onder elkaar – ik vond het meteen leuk om naar te kijken.

‘De jongens vonden het ook meteen interessant, een documentairemaker. Ze zagen zichzelf al over de rode loper gaan. Maar als ik een film ga maken, wil ik ook gevoelige en moeilijke dingen laten zien, waarschuwde ik ze, en de hele natie kijkt naar je. Dus stelde ik voor vijf dagen te filmen, waarbij zij me overal bij zouden laten zijn. Konden zij ervaren of ze dat echt wel wilden, en voor mij was het een test of er een film in zat. Daarna zou het ja of nee zijn. In het geval van ‘nee’ had ik alles weggegooid. Het was ‘ja’. Toen ben ik meteen vijf weken gebleven.

Rotjochies / Punks door Maasja Ooms.

‘Ik vraag niets. Daarom blijft wat ze precies op hun kerfstok hebben onduidelijk. Dat mag je zelf invullen als kijker. Ik vond het niet nodig en bovendien: in zo’n film leg je dat dan ook voor eeuwig vast. Tegelijkertijd moet het niet naïef worden. Het zijn geen lieverdjes, natuurlijk, dat wordt wel duidelijk.

‘Angst voor die jongens heb ik nooit gehad. Ik heb Petra vaak gevraagd of zij niet bang was, maar ze zei van niet. Een van hen kon ontzettende woede-aanvallen hebben – ik heb met zijn moeder afgesproken dat niet in beeld te brengen. Toen ik dat zelf een keer meemaakte heb ik echt staan huilen. Omdat ik zag dat hij er zelf zo in vastloopt.

‘Soms sta ik op 30 centimeter afstand met mijn camera. Omdat ik zo dichtbij ben, kan ik wel een beetje voelen hoe iemand is. Mitchel werd de hoofdpersoon omdat hij me ontroerde door zijn gevoeligheid. Hij  leek de camera al snel niet meer op te merken. Hoe dat kan? Op een of andere manier word ik onzichtbaar als ik film. En misschien speelt er nog iets mee. Na Alicia en deze film is me steeds duidelijker geworden dat dit soort probleemkinderen een signaal zijn. Je kunt wel zeggen: ze zijn onhandelbaar, ze hebben geen gevoel voor gezag, ze kunnen niet meer thuis wonen, maar ik denk dat dat betekent dat een gezin in zijn totaliteit geholpen moet worden. En als je het ontsporen van die kinderen ziet als een opstand, een schreeuw om aandacht, voedt mijn manier van filmen misschien ook een soort behoefte; ik gaf ze een zekere vorm van regie, want als ze er genoeg van hadden, konden ze het altijd zeggen. Dat ze gezien worden is voor hen heel belangrijk.’

Rotjochies werd op 25 november door de VPRO in 2Doc uitgezonden.

Sophie Dros over King of the Cruise

Regisseur Sophie Dros. Beeld Rebecca Fertinel

Ronald Busch heeft een kasteel in Schotland. Hij woont in een klein koninkrijk ergens in Afrika. Voluit heet hij dan ook baron Ronald Busch Reisinger of Inneryne – ‘interessanter dan Hillary Clinton’ – dist nogal wat sappige verhalen op tegen de mensen die hij ontmoet tijdens zijn cruisevakantie. In King of the Cruise, geproduceerd door de Amsterdamse producent Halal, schraapt regisseur Sophie Dros (29) echter hoe langer hoe meer van zijn façade af, en legt zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid bloot. Dit zien we tegen het decor van een schitterend gefilmd cruiseschip, een plek waar misschien iedereen wel komt om zich gezien te wanen.

Dros: ‘Of het léúk is, filmen op een cruiseschip? Overal is lawaai. Overal zijn mensen. Overal is eten. En je kunt er niet af. Nu ben ik behoorlijk claustrofobisch en gevoelig voor prikkels, dus ik vond de twee weken aan boord verschrikkelijk. Vaak zocht ik naar een blik van herkenning bij de passagiers. ‘Jongens’, dacht ik, ‘dit is toch te zot voor woorden?’ Maar niemand keek terug. Dat is eenzaam hoor.

‘Mijn films komen altijd voort uit dat ik iets niet snap. Ik zat in op het terras van Eye in Amsterdam toen ik een cruiseschip voorbij zag varen. Wát een hel, dacht ik. Waarom zou je dát nou doen, cruisen? En als zo’n fascinatie eenmaal is geboren, kom ik er niet meer vanaf. Dan moet er een film komen. Maar waar ik dan niet bij nadenk, blijkbaar, is dat ik dan bij het maken ook zelf fysiek aanwezig moet zijn.

‘Tijdens mijn research zocht ik naar mensen die geregeld op cruise gaan. Deze baron werd in een bijzin genoemd in een boek over cruises: een womanizer in een kilt. Interessant natuurlijk. Maar toen ik hem met mijn producente opzocht in Schotland dacht ik in eerste instantie dat het niets zou worden. Ik vond hem echt heel vervelend soms. Na twee dagen was ik Ronnie en zijn verwende gedrag echt volledig zat. We hadden voor de laatste avond afgesproken om in Edinburgh naar de bioscoop te gaan. Toen hij opstond om me te begroeten, kon hij niet uit zijn stoel komen. Terwijl ik daar naar keek, merkte ik dat het me enorm raakte. Ik zag opeens de kwetsbaarheid onder alle opschepperij. Toen ik vroeg of hij daar ook over wilde praten, stond hij voor open. En daardoor ben ik ook een zachtere, menselijkere kant van hem gaan zien.

King of the Cruise door Halal / Sophie Dros.

‘Wat ik eigenlijk altijd wil laten zien in mijn werk is dat niets zo zwart-wit is als het in eerste instantie lijkt. Ik hoop dat je als kijker ongeveer dezelfde ervaring met de baron hebt als ik. Dat je eerst denkt: hoe kán ik 80 minuten naar die man kijken, om tenslotte te concluderen dat je jezelf best wel herkent. Ieder mens verlangt naar liefde, iedereen wil er toe doen.

‘Natuurlijk had hij stiekem een soort grote baronnenshow verwacht. Dat is het niet geworden, en dat vond hij pittig. Nadat hij de film had gezien, heb ik hem een half uurtje zijn frustraties laten spuwen – over dat hij zo dik leek door de camerahoeken die we hadden gekozen, dat ik hem veel eenzamer had afgeschilderd dan hij is. Ik heb hem uitgelegd dat de kijker ook zijn kwetsbare kant moest zien, dat hij anders onsympathiek zou overkomen. ‘Het belangrijkste is dat de film gezien wordt’, zei hij uiteindelijk. Zo tekenend weer – de zichtbaarheid gaat voor hem boven alles.

‘Ik kies altijd wel absurde onderwerpen, maar ik wil nooit mensen belachelijk maken. Daarom zorg ik dat mijn documentaires uiteindelijk ook altijd over mezelf gaan. Het was precies die drang naar zichtbaarheid die ik van Ronald begreep. Anders zou ik natuurlijk nooit op zo’n fucking schip gaan zitten.’

Vanaf 12 december is King of The Cruise te zien in de bioscoop.

Programma Volkskrant Magazinedag op zondag 1 december

10.00 Opening door Aimée Kiene, chef Volkskrant Magazine en Orwa Nyrabi van het Idfa

10.10 Jawline*

11.45 Pauze

12.00 Last of the Mohicans, met een Q&A met Max Ploeg

13.03 Pauze

14.15 King of the Cruise, met een Q&A met Sophie Dros

16.00 Rotjochies/Punks

*  Jawline gaat over influencers en hun cultuur. De 16-jarige Austyn Tester hoopt via sociale media te ontsnappen aan zijn bestaan in Tennessee. Duizenden tienermeisjes bedelen tijdens zijn livestreams om zijn aandacht.

Tickets voor de Volkskrant Magazinedag zijn voor € 37,50 te koop bij het Idfa.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden