Een dag uit het leven van drie vrouwen

BIOGRAFIE en fictie staan in beginsel op gespannen voet met elkaar, maar in zijn roman The Hours (De uren) slaagt Michael Cunningham erin beide genres onderling te verbinden....

In 1922 deed Virginia Woolf, in haar geruchtmakende essay over de moderne roman Mr Bennett and Mrs Brown, een frontale aanval op het realisme in de literatuur. Ze pleitte voor een meer vloeiende, innerlijke benadering van de karakters. 'Mrs Brown' symboliseert die nieuwe stijl, waarin het erom gaat de essentie van een persoonlijkheid - om het even wie, vandaar die doordeweekse naam - van binnenuit te kenschetsen.

Mrs Dalloway was de eerste roman die Woolf volgens deze 'stream of consciousness'-methode schreef. De roman heeft bijna geen plot en is uiteraard sterk fragmentarisch, want het discontinue en impressionistische typeert nu juist de gedachtestroom. De roman verhaalt van een dag uit het leven van de rijke Londense societydame Clarissa Dalloway, echtgenote van het parlementslid Richard Dalloway.

Clarissa verlaat 's morgens haar huis om bloemen te kopen voor het feest dat zij 's avonds zal geven. Dat feest is het culminatiepunt. De hele dag volgen we Clarissa op haar omzwervingen door Londen, we volgen haar gedachtensprongen, haar herinneringen en stemmingswisselingen en we zien haar door de ogen van belangrijke anderen. Háár besognes worden afgezet tegen die van haar door shellshock geteisterde vriend Septimus, die aan het eind van de dag zelfmoord pleegt door uit het raam te springen.

In De uren past Cunningham hetzelfde procédé toe. Hij begint met een proloog die bestaat uit een feitelijk verslag van Woolfs zelfmoord, terwijl hij tegelijk laat zien hoe zij er van binnen aan toe is. De lezer beleeft alles wat ze doet en denkt met haar mee, vanaf het briefje dat ze achterlaat voor Leonard, de wandeling naar de rivier en de laatste dingen die ze ziet, tot en met de stenen die ze in haar zakken stopt en de verdrinking zelf.

De daarop volgende hoofdstukken zijn afwisselend gewijd aan Mrs Dalloway, Mrs Woolf en Mrs Brown. In de hoofdstukken over Woolf wordt het leven van Virginia uit de doeken gedaan, die in de zomer van 1923 onder de hoede van een overbezorgde Leonard herstelt van een ernstige inzinking en begint aan haar nieuwe roman. De hoofdstukken over Mrs Dalloway gaan over de hedendaagse rijke New Yorkse uitgeefster Clarissa Vaughan, die een feestje voorbereidt ter ere van haar aan aids lijdende vriend Richard. Aan het eind van de dag zal hij zelfmoord plegen.

De hoofdstukken over Mrs Brown spelen zich af in het Californië van de jaren vijftig. Laura Brown is huisvrouw, moeder van de 3-jarige Richie en depressief. Haar radeloosheid komt het scherpst tot uiting in de passages waarin zij een verbeten poging doet een perfecte verjaardagstaart voor haar echtgenoot te bakken. Laura leest Mrs Dalloway om zich te weer te stellen tegen de zonnige alledaagsheid van haar bestaan, de groeiende waanzin en de zuigende aantrekkingskracht van de dood. Zij houdt vol, waar Virginia Woolf opgaf. Het is bijna of Cunningham met deze fictieve draai Woolfs zelfmoord ongedaan maakt. Wat brengt een schrijver ertoe een dergelijke roman te schrijven? Aanvankelijk bekruipt je de vrees dat Cunningham toegegeven heeft aan het verboden verlangen een vervolg te schrijven op Roodkapje of Doornroosje. Een verlangen dat met man en macht bestreden dient te worden, omdat geheim moet blijven hoe het verder ging. Maar Cunningham heeft iets anders gedaan. Hij heeft kans gezien zijn bewondering voor Virginia Woolf en voor die ene roman, alsmede zijn wens om net als zij tot het leven zoals het wordt ondergaan door te dringen, te verenigen in een nieuwe, heel eigen roman.

De uren neemt Mrs Dalloway mee naar een ander tijdperk zonder aan het oorspronkelijke werk afbreuk te doen en zonder het na te apen. Op allerlei manieren zijn de gebeurtenissen in beide romans en de levens van de personages, zowel de fictieve als de reële, met elkaar vervlochten. Wie goed ingevoerd is in de biografie van Virginia Woolf, in haar brieven en dagboeken en in die van de leden van de Bloomsbury-kring, herkent van alles.

Wie die kennis niet heeft, leest een prachtige roman over een dag uit het leven van drie vrouwen. Vrouwen in wie de schrijver zich zo grondig weet te verplaatsen dat het de lezer soms bijna te dicht op de huid komt, zoals wanneer Clarissa zich met afschuw, maar ook met een zekere wellust inleeft in de zelfmoord van Richard: 'Richard die loslaat, zich laat afglijden van de vensterbank als een rotsblok in het water. Hoe moest dat zijn geweest om de luchtkoker onder zich te zien met zijn blauwe en bruine vuilnisbakken, het verspreide geelbruine glas dat op hem afkwam? Zou het mogelijk een soort genot zijn geweest?'

Of het moment waarop Mrs Brown de grens van de waanzin bijna overschrijdt, tegelijk zichzelf is en 'de perfecte weergave van zichzelf', en verbaasd constateert dat gek worden iets heel anders is dan ze zich had voorgesteld: 'verlammend, diffuus en zo wanhopig dat een emotie als verdriet een opluchting zou betekenen'. Dat gevoel naast zichzelf te staan, of niet met zichzelf samen te vallen, heeft Virginia Woolf haar leven lang parten gespeeld en het heeft haar deels tot de schrijver gemaakt die ze was: voor haar was een belevenis pas werkelijkheid als ze hem had opgeschreven.

Het is opmerkelijk dat Cunningham, wiens talent zo diepgaand verwant is aan dat van Virginia Woolf, toch zichzelf blijft, zelfs in deze roman die hij bij wijze van spreken samen met zijn grote voorbeeld heeft geschreven. De kracht van hun beider talent schuilt in de precieze weergave van de ervaringen van melancholie, schoonheid en geluk in het alledaagse. Het schuilt in hun vermogen de snelle wisseling van stemmingen en de tegenstrijdigheid van gevoelens als levenslust, doodsangst en verlangen in één vloeiende beweging op elkaar te laten volgen. Daardoor zijn de personages en de fysieke omgeving soms bijna tastbaar aanwezig. En ten slotte schuilt het in hun beheersing van het element tijd, de wijze waarop door versnelling of vertraging van de tijd het gestage verstrijken ervan, de lengte en zwaarte van het verleden, de kracht en intensiteit van het vluchtige moment worden overgedragen.

Die perfecte manipulatie van de tijd zou wel eens het voornaamste kenmerk kunnen zijn waardoor een groot schrijver zich onderscheidt van een minder grote. Cunningham hoort bij de grotere, in het kielzog van de één der grootsten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden