EEN COMPLETE VERKLARING VOOR ALLES IN DE KUNST

Kunst is ontstaan omdat die de vroege mens hielp te overleven, aldus bioloog Frans Ellenbroek. Leuk bedacht - maar hoe stevig zijn de argumenten?...

MERLIJN SCHOONENBOOM

Hoewel het bijna anderhalve eeuw geleden is dat Charles Darwin zijn evolutietheorie formuleerde, is het pas de laatste vijftien jaar een echt enthousiast komen en gaan van evolutionair-biologische verkenningen; liefst zo eenvoudig mogelijk, liefst allesverklarend - van de vermeende algemene voorkeur voor blonde vrouwen tot het bestaan van God.

In Nederland viel het nog mee, maar nu is er Frans Ellenbroek, directeur van het Natuurmuseum Brabant, die met De biologische evolutie van de kunsten precies in de ontwikkeling van de laatste jaren past. Hij schreef een eenvoudig klein boekje waarin hij op zo eenvoudig mogelijke manier - beslommeringen in zijn achtertuin doen even vrolijk mee - niets minder wil dan een complete verklaring geven voor álle ontwikkelingen in de kunsten - inclusief die in de toekomst. Wat, luidt de prikkelende vraag van Ellenbroek, is de verklaring voor het allereerste begin van kunstgedrag bij de mens? En wat zegt die over kunst in het algemeen?

Op zich is met zo'n invalshoek niets mis. Sociologie, psychologie en geschiedenis leveren vruchtbare invalshoeken voor kunstbegrip, dus waarom de biologie niet? Vergeet namelijk niet, stipt Ellenbroek terecht aan, dat de kunstenaar van nu in de tijd veel dichter staat bij de allereerste rotstekenaar (rond dertigduizend jaar geleden) dan die rotstekenaar bij de eerste homo sapiens (rond de 200 duizend jaar geleden).

De gedachtegang van Ellenbroek is niet moeilijk te volgen. Hij plaatst het begin van de kunsten voor het gemak een jaartje of zeventigduizend eerder dan de eerste tastbare bewijzen - dans en muziek zijn immers niet bewaard gebleven. De flinke groei van de neocortex, het hersenonderdeel dat de taaleigenschappen herbergt, leidde volgens Ellenbroek tot een overcapaciteit van die hersenen. Bepaalde gevoelige types gingen daardoor overmatig tobben. Niet handig voor de overlevingskansen, tenzij de tobber dat omzette in iets constructiefs. Tobber wordt kunstenaar, vernieuwer zelfs, en verhoogt zijn status in de groep.

Het genieten van kunst zou volgens Ellenbroek zelfs niets minder dan een 'helende functie' hebben gehad. Niet alleen voor het individu, maar ook voor de groep als geheel: het absorberen van al dit soort vernieuwingen bevorderde de sociale cohesie. Ergo: kunst was nuttig voor de struggle for survival.

Maar in deze aantrekkelijke eenvoud ligt een wel erg groot bezwaar. Ellenbroek gaat er zonder meer vanuit dat hij de sinds de jaren zeventig zo populaire begrippen als 'kunst als expressie', 'kunst als individueel genot' en 'de vrijheid van de kunst' op het verre verleden kan plakken. Hij blijkt zelfs zijn eigen meditatiebelevingen te koppelen aan die van de oermens. Omdat Ellenbroek kunst en muziek ziet als 'helend', moet de grotbewoner om die reden kunst hebben gemaakt. Zo werkt het natuurlijk niet: diverse archeologische studies hebben aangetoond hoe anders dertigduizend jaar geleden de visie op kunst was. Om van de veranderingen in de laatste honderd jaar nog maar te zwijgen.

Prikkelender aan Ellenbroeks boekje is het essayistische aspect. Hij stelt hoe sinds het ontstaan van de kunst altijd directe verbondenheid bestond tussen individuele vernieuwingen en de absorptie ervan door 'de massa'. Vanuit deze stelling redeneert hij dat elite- en massacultuur even belangrijk zijn voor een gezonde kunstproductie. Hij uit daarmee kritiek op de hedendaagse overheidsbemoeienis met kunst, waarin innovatie 'krampachtig' wordt aangemoedigd.

Helaas laat een overmaat aan al dan niet biologische luchtballonnen deze ambitieuze stellingen veel te veel zweven, zonder het stevige fundament van de feiten.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden