NieuwsArthur Jafa-programma in De Balie

Een buitenkansje in De Balie in Amsterdam: twee films van Arthur Jafa

In het werk van Arthur Jafa gaan ongemak en schoonheid hand in hand. De Balie in Amsterdam toont zijn werk The White Album samen met Love Is the Message.

Beeld Zsarà Grünfeld

Het venijn zit in de staart – óók in de staart, eigenlijk. Tegen het eind van Love Is the Message, the Message Is Death, een duizelingwekkende, korte collagefilm van Arthur Jafa, kijkt een zwart jongetje, haast een baby, met bange, betraande ogen in de camera. De man die hem buiten beeld toespreekt is niet onder de indruk van zijn tranen: omdraaien en handen tegen de muur, sommeert hij het jongetje.

Het duurt een microseconde voordat je doorhebt dat het kind wordt aangeleerd hoe zich te gedragen in het geval van een politiesurveillance, en dat zijn angst wellicht wordt beschouwd als een goede leerschool: immers, wat doet een huilbui ertoe als elke controle door de politie een onvoorziene afloop kan hebben?

Het blijft evengoed akelig om naar te kijken. In Jafa’s film worden dergelijke pijnlijke fragmenten afgewisseld met momenten van opbeurende schoonheid.

Jafa is begin zestig. De Amerikaan heeft een grillige loopbaan achter de rug. Hij studeerde architectuur en film, probeerde het in de kunst, raakte ontmoedigd, maakte naam als cinematograaf (ondermeer voor Spike Lee en Staley Kubrick), probeerde het nogmaals in de kunst, en brak vier jaar geleden uiteindelijk grandioos door met voornoemde Love Is the Message.

Zijn films gaan over zwarte geschiedenis, muziek, sport, dans, geloof, ­racisme, ongelijkheid, geweld. Kortom, over een heleboel zaken. De films voelen vol en fijnmazig als een Umberto Eco-roman.

De maker staat echter een breed publiek voor ogen. Jafa heeft herhaaldelijk gezegd dat hij wil bijdragen aan een zwarte cinema die net zo bepalend zal zijn voor de 21ste-eeuwse filmkunst als zwarte muziek was voor de cultuur van de 20ste eeuw.

De Hartwig Foundation verwierf ­recentelijk zijn film The White Album (2018). Ter gelegenheid daarvan toont het Amsterdamse debatcentrum De Balie die film nu samen met Love Is the Message, waarlijk een zeldzaam buitenkansje.

Love Is the Message, dat drie dagen na Trumps verkiezing tot president in première ging, is een collage van found footage, soms deel uitmakend van het collectieve geheugen, soms obscuur, gemonteerd op een vertraagde versie van Ultralight Beam van Kanye West.

De fragmenten (Obama, zingend in een methodistenkerk in Charleston; Michael Jackson, dansend op een achterbank; een piepjonge Biggie Smalls, freestylend) werden door Jafa met elkaar verweven. Associatief en ritmisch, en met oog voor detail: ze vloeien in elkaar over zoals een dj nummers in elkaar laat overvloeien, het oogt soepel en aantrekkelijk.

Love Is the Message is een film zonder narratief, maar met een hoofdpersoon: het zwarte lichaam, in velerlei gedaanten. Het figureert als vehikel voor schoonheid en expressie ­(LeBron James die een van zijn ­befaamde dunks uitvoert) en als doelwit voor racistisch (politie)geweld (de moord op de ongewapende Walter Scott door agent Michael Slager).

De film suggereert een verband tussen de extase en virtuositeit enerzijds, en de pijn en vernietiging anderzijds: waar gevaar alomtegenwoordig is, zijn festiviteiten vreugdevoller en gemeenschapszin intenser, en is de ambitie om te excelleren een noodzakelijkheid ten behoud van lijf en leden. Of, in zijn eigen woorden: de tijger rent voor z’n maaltijd, maar het prooidier rent voor z’n leven.

Die tijger (de witte medeburger) is het onderwerp van The White Album, een veertig minuten durend video-­essay over witheid en racisme in de VS. Ook dit werk bestaat uit gevonden materiaal, al is de montage trager en zijn de grofstoffelijke fragmenten (Iggy Pop, A Clockwork Orange, close-ups van witte huid) langer.

Beeld Courtesy of the artist and Gavin Brown’s enterprise, New York/Rome

Arthur Jafa (1960), groeide op in Clarksdale, Mississippi. Hij studeerde architectuur en film aan Howard University, Atlanta, en werkte als cinematograaf voor onder andere Spike Lee (Crooklyn) en Stanley Kubrick (Eyes Wide Shut) – voor zijn bijdrage aan Daughters of the Dust (die werd geregisseerd door zijn toenmalige echtgenote, Julie Dash) ontving hij in 1991 een Award op het Sundance filmfestival  Ook regisseerde hij videoclips voor onder andere Jay-Z (4:44.) en Solange (Don’t Touch My Hair). Zijn kunst werd ondermeer tentoongesteld in het Hirschhorn Museum in Washington en het MoCA in Los Angeles.

De film is ontstaan door de reacties van witte mensen op Love Is The Message. Ze vertelden de regisseur dat zijn film hen emotioneerde. Jafa vond dat eervol maar ook verdacht. Stonden die tranen gelijk aan erkenning? Was het een schuldbetuiging?

Fascinerend (en polemisch) aan The White Album is dat witheid erin wordt geportretteerd zoals lang gebeurde met zwartheid: als exotisch stereotype, niet als de status quo. Witheid is in de film een beetje listig en veranderlijk. Het ene moment is de witte mens een Iggy Pop-zombie, het andere een getroubleerde jongen die toont hoeveel vuurwapens en patronen hij in z’n broek kan verstoppen (spoiler: veel).

In een van de meer ­memorabele fragmenten is witheid een tienermeisje dat een furieuze ­monoloog houdt tegen haar vermeend moreel superieure Latijns-Amerikaanse leeftijdsgenoten. Laat haar om te beginnen benadrukken dat ze geen racist is, zegt ze: toen ze klein was zag ze ­immers geen verschil tussen zwarte en witte kinderen. Nee serieus, haar ­beste vrienden zijn black people... en zo verder.

Jafa versnijdt haar monoloog met beelden van een vermoeid kijkende Val Kilmer (in een kinky rood trainingspak), en een filmpje van de rapper Plies, bekend om zijn tirades op Instagram, maar ook zonder commentaar zijn de platitudes geestig, Zie erin een stoomcursus Hoe herken ik gaslighting? Geen luxe overigens, dezer dagen.

A Unique Exhibition, t/m 25 juni in De Balie, Amsterdam. Reserveren is verplicht.

Arthur Jafa: A Unique Exhibition, De Balie, t/m 25 juni, reserveren verplicht: www.debalie.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden