Een bomvolle schildering

CARLOS FUENTES is geobsedeerd door de geschiedenis van Mexico. In zijn inmiddels immense oeuvre pikt hij keer op keer episodes uit het verleden van zijn land om ze tot achtergrond of soms zelfs hoofdpersoon van romans en verhalen te maken....

Dat is niet zo vreemd, want Mexico heeft een onstuimige geschiedenis die nog altijd zijn sporen trekt in de maatschappij en die geen Mexicaan koud laat. Van de hoogontwikkelde indiaanse culturen, de gewelddadige verovering door de Spanjaarden, de grondige mestisering en een stoet van vreemde kostgangers aan het roer van de natie, tot aan de bloedige revolutie begin vorige eeuw en een winnende partij die sindsdien ononderbroken aan de macht is gebleven. Er zijn landen die het rustiger aan gedaan hebben.

Mexico is voor de Mexicanen een pijnlijke obsessie, zegt een van de hoofdpersonen in Fuentes' nieuwe roman De jaren met Laura Díaz. Dat geldt zeker voor de schrijver. Al met De dood van Artemio Cruz, de roman over de morele teloorgang van de Mexicaanse revolutie waarmee hij in 1962 beroemd werd, gaf Fuentes blijk van zijn obsessie, die later terugkeerde in werken als Terra Nostra, De oude gringo of De campagne.

Dat wil niet zeggen dat Fuentes simpelweg geschiedenis verhaalt of puur historische romans zou schrijven: hij is geen historicus, maar schrijver. 'Mijn doel is de geschiedenis te beleven door middel van de literatuur', zei hij bij de presentatie van zijn laatste boek. 'Dat is een eis die zich opdringt aan veel schrijvers. Kijk naar de negentiende eeuw. Het is moeilijk Rusland te begrijpen zonder Tolstoj of Dostojevski, het Frankrijk van de negentiende eeuw zonder Balzac of Flaubert. We zouden niet zo'n duidelijk beeld hebben van de invasie van Rusland door Napoleon zonder Oorlog en vrede.

'De geschiedenis is daar, de feiten, de analyses, de historici, maar zonder de verbeeldende en emotionele dimensie die de romanschrijver kan geven, zouden we slechts een halve, een verminkte geschiedenis hebben.'

De jaren met Laura Díaz is dus een ambitieuze onderneming waarmee Fuentes in de voetsporen wil treden van klassieken als Tolstoj en Flaubert. Het is ook ambitieus omdat de Mexicaan zich niet beperkt heeft tot het kiezen van een beperkte periode uit de geschiedenis, maar niets minder dan een hele eeuw in beeld wil brengen.

De eeuw der verschrikkingen vanuit Mexicaans perspectief, met prominente bijrollen voor donkere mondiale episodes als de Spaanse burgeroorlog of de communistenjacht van McCarthy in de Verenigde Staten. En Fuentes is in zijn opzet geslaagd: aan de hand van zijn hoofdpersoon Laura Díaz beleef je als lezer de geschiedenis, je loopt er middenin rond, en je wordt doordrongen van alle smaken en geuren ervan.

Fuentes weet dit te bewerkstelligen zonder de eerste opdracht van de romanschrijver te verwaarlozen en de ontwikkeling van zijn hoofdpersoon op te offeren aan het geweld van het tijdbeeld. De jaren met Laura Díaz is eerst en vooral het levensverhaal van de dochter van Duitse immigranten in Mexico, haar worsteling met het leven, haar liefdes en pijnen, haar emancipatie, met een groot woord, een vrouw die uiteindelijk haar bestemming vindt.

In zeker opzicht is de roman de vrouwelijke tegenhanger van De dood van Artemio Cruz, en zeker de positieve tegenhanger. Terwijl de revolutionaire held Artemio Cruz ten onder gaat in zijn web van morele en aardse corruptie, vindt Laura Díaz aan het einde van haar worsteling haar plaats in het leven, belichaamd door een op late leeftijd begonnen carrière als fotografe.

De roman past bovendien in een traditie die in de Latijns-Amerikaanse literatuur zoveel moois heeft voortgebracht: de familiesage. Fuentes vertelt de geschiedenis van de familie Díaz, vanaf de Duitse oorsprong van Laura's grootvader tot aan de omzwervingen van haar achterkleinzoon Santiago.

Een prachtig familieportret, vol bizarre verhalen en personages, zoals de grootmoeder wier vingers worden afgehakt door een struikrover die van een zodanige schoonheid is dat zij haar leven lang heimelijk verliefd op hem blijft. Of haar twee zusters, twee in alle opzichten teleurgestelde oude vrijsters, die het oerwoud in verdwijnen om daar in rust te sterven. De representanten van de vier generaties Santiago, van wie er drie op jonge leeftijd sterven en de vierde de verteller van het levensverhaal van Laura is, herinneren aan de Aureliano's uit Honderd jaar eenzaamheid van García Márquez.

In het openingshoofdstuk zien we hoe de jongste Santiago naar Detroit reist om een documentaire te maken over een muurschildering van Diego Rivera en daar de schokkende ontdekking doet dat zijn overgrootmoeder Laura door de schilder is afgebeeld temidden van Amerikaanse arbeiders. Dat is precies het procédé dat Fuentes gebruikt voor zijn roman, die als zo'n bomvol met personages gevulde muurschildering van Rivera is in het midden waarvan Laura oprijst.

Van het palet van Fuentes komt een rijke stroom aan personages, historische, fictieve (zelfs Artemio Cruz duikt even op) en op bestaande personen geënte semi-fictieve, zoals de Spaanse republikein Jorge Maura, voor wie de schrijver Jorge Semprún model lijkt te hebben gestaan. Aan de hand van Laura's minnaars maakt Fuentes uitstapjes naar de geschiedenis buiten Mexico.

Maura, haar grote liefde, introduceert haar in de kolonie van Spaanse ballingen en verhaalt van de verschrikkingen van de Spaanse burgeroorlog en het Derde Rijk. Haar latere minnaar Harry Jaffe biedt de schrijver de gelegenheid door te dringen in de wereld van de Amerikaanse ballingen, de slachtoffers van de communistenjacht van McCarthy, 'de Amerikaanse versie van het Stalinisme'.

Fuentes vertelt de geschiedenis van een eeuw Mexico door een rondgang door verschillende milieus. Het immigrantenmilieu in de provincie, waar Laura opgroeit. Dat van de revolutionairen en activisten die hun idealen verloochenen. En niet te vergeten het kunstenaarsmilieu, de schrijvers en de schilders, waarbij Fuentes ontroerende portretten schetst van het wilde paar Diego Rivera en Frida Kahlo.

Dat alles resulteert in een overweldigend beeld van een 'moeilijk' land, waar 'zelfs de atheïsten in God geloofden en zelfs de hoeren katholiek, rooms en apostolisch waren', waar 'politiek de kunst is van het doorslikken van padden zonder een spier te vertrekken', waar 'je om intelligent gevonden te worden een boef moet zijn' en waar de geschiedenis de mensen heeft getekend: 'Wij Mexicanen zijn te vaak verslagen. Wij houden meer van verliezers. Die horen bij ons. Dat zijn wij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden