Een bom in de Amerikaanse huiskamer

Terug naar 20 november 1983. Honderd miljoen Amerikanen kijken naar The Day After. De televisiefilm maakt een verpletterende indruk, niet in de laatste plaats op president Reagan....

Ronald Reagan was ‘zeer gedeprimeerd’ na een privé-voorstelling van The Day After in oktober 1983, schreef hij. De televisiefilm over een nucleaire winter in de staat Kansas maakte zo’n indruk op de Amerikaanse president, dat zijn toenadering met de Sovjet-Unie in 1984 als een indirect gevolg daarvan kan worden gezien.

In datzelfde jaar speelden het neerschieten van een Koreaans burgervliegtuig door de Sovjet-Unie en een enorme NAVO-oefening in West-Europa eveneens mee. Maar met name The Day After – door honderd miljoen Amerikanen bekeken op 20 november – veranderde zijn denken; het idee van nucleaire vernietiging werd voor het eerst concreet gemaakt.

De in 2004 overleden Reagan was een ‘anecdotische denker’, schreef de politicoloog Beth Fisher in haar boek The Reagan Reversal (1997). Hij dacht en sprak met de hulp van verhalen en personages. Het zien van The Day After was voor Reagan een ‘mentale oefening’ om zich voor te stellen hoe een atoomoorlog er zou uitzien.

Een recordaantal Amerikaanse kijkers kon zich dat eveneens voorstellen, nadat ze op een zondagavond hadden gezien hoe Lawrence – een echte stad in Kansas – was verwoest door Sovjet-bommen. De film begint traag, bijna saai, zoals het leven was en nog steeds is in grote delen van de Verenigde Staten.

Maar de routine van werk, gezin, sport en kerk wordt doorbroken als Amerikaanse bommen richting Rusland gaan. Niet lang daarna verschijnt in de buurt van Lawrence een paddestoelwolk, die mens, dier en plant vernietigt.

De special effects ogen anno 2008 primitief en amateuristisch. Maar het effect is nog steeds schokkend, zoals de helft van de bevolking het destijds ervoer.

Het laatste deel van de twee uur lange film speelt zich af in een nucleaire winter. De radioactiviteit doodt alles behalve kakkerlakken. Bestraalde mensen stappen over de lijken heen, worden zelf wandelende lijken, en schieten elkaar dood. Het is inderdaad een depressief stemmend, sciencefiction-achtig gebeuren.

Omroep ABC gaf kijkgidsen uit en stelde speciale hulptelefoonnummers open. Maar de aftiteling gooide alleen maar olie op het vuur. De weerzinwekkende beelden waren ‘naar alle waarschijnlijkheid minder ernstig’ dan de realiteit na een echte aanval, aldus de film.

In een paneldiscussie na afloop trachtte minister van Buitenlandse Zaken George Schultz de rust te bewaren: ‘De enige reden dat we atoomwapens hebben is om er op toe te zien dat ze niet worden gebruikt.’

The New York Times en veel andere media maakten zich boos. Het was niet meer dan sensationeel televisievermaak, dat grof inspeelde op wezenlijke angsten, vond de krant.

De film werd in veertig landen vertoond, waaronder Nederland en de Sovjet-Unie. In de VS bleef het effect van The Day After nog jaren voelbaar. In 1984 kwam Red Dawn met Patrick Swayze uit: een anti-Sovjet-film die de Koude-Oorlogssfeer ook knap weergeeft.

Nadat de recensent Ben Steil The Day After had aangevallen vanwege ‘linkse vooroordelen’, suggereerde hij dat er nu ook een drama moest komen over de VS onder Sovjet-bezetting. Kijken of dat dan zo leuk is, sneerde Steil. ABC pikte het idee op en besloot om Amerika te maken, een al even deprimerende tv-serie over een Sovjet-bezetting.

In 1987 kreeg Nicholas Meyer, regisseur van The Day After, een telegram uit het Witte Huis. Reagan en Sovjet-leider Michael Gorbatsjov hadden een wapenverdrag getekend, en de Amerikaanse president liet Meyer weten dat zijn film had bijgedragen aan de dooi tussen de VS en de Sovjet-Unie. ‘Denk niet dat jouw film hier niets mee te maken had, want dat was wel zo’, zo vatte Meyer later Reagans bericht samen.

‘Een film waarvan de president van de VS zegt dat hij erdoor van gedachten veranderde over het idee van een te winnen nucleaire oorlog’, aldus Meyer in 2003, ‘dat is geen onbelangrijke prestatie.’

Diederik van Hoogstraten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden