Een blik vol verwondering over menselijke wreedheid

De Tsjechische Magnumfotograaf Josef Koudelka wil van niemand afhankelijk zijn; met zijn camera legde hij decennialang vast wat machtsverschillen met mensen doen.

Israël en Palestina, 2009. Beeld ©Josef Koudelka / Magnum Photos

Zou dat mogen, een wereldberoemde fotograaf in de krant een 'olijk mannetje' noemen? Het is niet denigrerend bedoeld, het zijn gewoon de eerste woorden die zich opdringen wanneer ik de 78-jarige Josef Koudelka (brilletje, vlassige witte haren en baard, camelkleurig fotografenhesje) door de zalen van het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam zie lopen. Hij heeft een typische tred: met stramme benen, de voeten iets naar buiten, en met kaarsrecht en stil bovenlijf, terwijl de armen heen en weer zwaaien. 'Hello!', roept hij vrolijk naar de museumrondleiders die hij straks alles over zijn expositie Exiles / Wall zal vertellen, en iedereen begint te lachen alsof hij iets grappigs heeft verteld.

Dit 'hello' is meteen het enige citaat van dit stuk. Koudelka wil maximale controle over alles wat over hem wordt gepubliceerd, deelt hij uiterst vriendelijk mee, dus geen geluidsopnamen en zo min mogelijk aantekeningen alstublieft. Hij wil al zijn uitspraken van tevoren lezen, maar blijft niet lang in Nederland en is niet bereikbaar per mail en telefoon. De Tsjechische fotograaf, gerenommeerd lid van het Franse fotoagentschap Magnum en beroemd geworden met foto's van de Russische invasie in Praag (1968), wordt vergezeld door zijn dochter Lucina (30), een van zijn drie kinderen. Zij legt alles vast op film, ook dit gesprek. Dat mag wel.

Fotograaf aan het werk

Op de tentoonstelling Exile / Wall van Josef Koudelka (foto AFP) is de verkorte versie van de documentaire Koudelka Shooting Holy Land te zien. Die werd gemaakt door Gilad Baram, een Israëlische fotograaf die vijf jaar lang de persoonlijke assistent van Koudelka was. Het is een prachtige, geconcentreerde en verstilde film, waarin Baram de oude fotograaf op de voet volgt en hem tegelijkertijd alle ruimte biedt. Koudelka struint door het landschap, wordt achtervolgd door nieuwsgierige Palestijnse jongetjes, doet alsof hij gek is wanneer tot de tanden gewapende soldaten hem verzoeken op te hoepelen en kruipt, verrassend kwiek, half onder een baal prikkeldraad, op zoek naar de beste compositie. Meer informatie: koudelka-film.com.

Tijdens de onderhandelingen over zijn serie Wall (2008-2012) zal Koudelka zich niet minder vastberaden hebben opgesteld. De Franse fotograaf Frédéric Brenner had hem gevraagd te komen fotograferen in Israël in het kader van zijn project This Place (Israël als plaats en metafoor door de ogen van bekende fotografen). Het was al een unicum dat Koudelka überhaupt op dat verzoek was ingegaan. Iedereen weet dat hij niet in opdracht werkt, een erfenis uit de tijd dat hij statenloos door Europa zwierf en ontdekte hoe weinig hij nodig had om onafhankelijk te kunnen bestaan.

Uiteindelijk fotografeerde hij de ruim 700 kilometer lange muur die Israël optrok op de Westelijke Jordaanoever, dwars door dorpen, dwars door het landschap - maar niet nadat hij vier keer heen en weer was gevlogen om alle afspraken woord voor woord te laten vastleggen. Dat was zo belangrijk, zegt Koudelka, om ab-so-luut te voorkomen dat zijn werk door welke partij dan ook als propagandamateriaal of tégen hem kon worden gebruikt. Waar de muur aan de ene kant wordt gezien als beveiliging tegen terrorisme, is hij aan de andere kant een symbool van 'apartheid'. Koudelka weet als geen ander hoe het is te leven achter een muur; hij groeide op achter het IJzeren Gordijn, in Tsjechoslowakije, het land dat hij in 1970 ontvluchtte. Maar partij kiezen doet hij niet, tenzij voor het landschap. Ja, het landschap, zegt Koudelka, wiens ogen tijdens het gesprek geregeld vochtig worden, dát is de grote verliezer. Het is voorgoed kapotgemaakt.

Zwart-witpanoramafoto's

Nu doorklieven zijn indrukwekkende zwart-witpanoramafoto's in een verlichte vitrine een verduisterde zaal in Rotterdam. De tentoonstelling oogt majestueus sober, met aan de ene kant de lege landschappen uit het Midden-Oosten en aan de andere kant een selectie uit de beroemde serie Exiles, een weemoedig verslag van jaren dolen door Europa, vol starende figuren, afgewende gezichten en schaduwen in uitgekiende composities. Het was de laatste keer dat Koudelka mensen vastlegde voordat hij zich met zijn camera op het verlaten, aangetaste landschap stortte.

Waarom hij ook die muur in Israël, toch resultaat van een menselijk conflict, zo vastlegde? Hij lacht. Omdat niemand anders het doet, zegt hij, en hij altijd nieuwe dingen blijft maken. Bovendien: aan de menselijke tragedie kan hij weinig veranderen, maar hij kan wel mensen anders laten kijken.

Jazeker, zegt Koudelka stellig, zijn werk is een metafoor. Meer dan wat zich voor zijn lens afspeelt, tonen de foto's zijn kijk op de wereld en la condition humaine. Een blik vol verwondering over menselijke wreedheid en de neiging tot destructie, maar ook vol mededogen. Koudelka weet dat mensen ondanks hun verschillen eensgezind kunnen zijn, hij zag het zelf toen de Russen Praag binnenreden. Een wonder, zegt hij, hoe zijn kibbelende stadgenoten elkaar plots bijstonden en hoe hij halsoverkop verliefd werd op een meisje dat hij na die dag nooit meer zag.

Josef Koudelka: Exiles/Wall; t/m 15/1, Ned. Fotomuseum Rotterdam.

Josef Koudelka. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden