Een ander volk alstublieft

Zó bezorgd is links en elitair Nederland dat het terugverlangt naar de goede oude tijd van ‘de progressieve consensus’. Dat is hetzelfde land-van-ooit als het roomblanke Nederland van Wilders....

Zijn we de laatste jaren van de koele in de hete politiek beland? Het is een beeld dat meteen aanspreekt en je bent dus geneigd onmiddellijk ja te zeggen. In het kielzog van 11 september, van de gebeurlijkheden rondom Fortuyn en later Wilders, is de politiek-van-dag-tot-dag naar de achtergrond verdwenen, om plaats te maken voor hooglopend debat over de democratie zélf.

Dat is een hoofdstelling uit de bundel De grote kloof – verhitte politiek in tijden van verwarring, een verzameling essays van vooral met GroenLinks verbonden wetenschappers. Koele en verhitte politiek staan tot elkaar als ‘normale’ en ‘abnormale’ tijden. Tegenwoordig gaat het over ‘het systeem’, over oude en nieuwe partijen, over Grondwet en rechtsstaat, over staat en religie, over de afkalvende macht van de overheid, over de relatie tussen volk en politiek en over de media, aldus de inleiders.

Bedreigingen zijn aan de orde van de dag, en het risico van revolte is niet denkbeeldig. De bezorgdheid is zo groot dat iemand als Ed. van Thijn zelfs het omineuze begrip ‘Weimar republiek’ wel eens heeft laten vallen.

Hier moet de scepticus een wenkbrauw optrekken. Wie de Haagse politiek van iets dichterbij volgt, merkt dat daar alles erg zijn gangetje gaat. Minister Eurlings presenteert zijn antifileplan, collega Cramer praat over duurzaamheid. Er zijn algemeen overlegjes, eerste en tweede termijnen, vragenuurtjes en spoeddebatten, en midden in een kolkende kredietcrisis debatteert de Tweede Kamer over koopkrachtplaatjes. Het komt erop neer dat Den Haag eigenlijk helemaal geen vorm heeft voor ‘hete politiek’.

Zeker, de temperatuur liep op toen de PVV’er Brinkman vorige week openlijk de integriteit van verscheidene ministers in twijfel trok, waarna hij van Ineke van Gent (GroenLinks) ‘zijn waffel’ moest houden. Twee weken voordien stond de Kamer op zijn kop vanwege de suggestie dat ‘Nederland in brand’ zou staan (Griffith, VVD) naar aanleiding van de bezigheden van de Marokkaanse jeugd, en nog altijd zit het ‘knettergek’ van Wilders menigeen als een graat in de keel.

Er zijn zorgelijke parlementaire brieven uitgegaan, het presidium beraadt zich, er loopt een commissie die studeert op de parlementaire mores. Aan de andere kant wil de retoriek ook wat – dat knettergek van Wilders is al een jaar geleden en we piekeren er nog over. Wie wel eens in willekeurig welk parlement in het buitenland is geweest, weet dat het daar over het algemeen heel wat ruiger, of ‘heter’ toegaat. Zolang de stoelen niet door de lucht vliegen, valt het nogal mee, zou ik zeggen. En de stoelen in Den Haag zitten vast. Van Thijns verzuchting over Weimar lijkt me dan ook vooral ingegeven door terugverlangen naar de eenstemmigheid van weleer – niet alleen over de parlementaire vormen, maar ook en vooral over waar het met Nederland en de rest van de wereld naartoe moest.

Zo komen we vanzelf bij de kloof, inmiddels een versleten metafoor over de gapende diepte die de politiek van de kiezer scheidt. In de tijden vóór de verhitte politiek was er denkelijk geen kloof – al moet ikzelf meteen aan de slaapverwekkende Melkert denken. Inderdaad beschrijft Jan Willem Duyvendak – broer van, hoogleraar sociologie, partij-ideoloog van GroenLinks – in zijn bijdrage hoe er ooit in Nederland een ‘progressieve consensus’ was.

~

Dat is een interessante opvatting. Hoe verhoudt die eenstemmigheid zich tot de gebruikelijke vaststelling bij links – in haar slotbijdrage nog eens door de GroenLinkse-partijleider Femke Halsema verwoord – dat Nederland de afgelopen decennia voornamelijk door rechtse kabinetten is bestuurd? Was dat rechts dan toch niet zo rechts? Die progressieve consensus, van VVD tot en met GroenLinks, bestond uit een breed gedragen idee over de moderniteit van Nederland – op het gebied van liberale mentaliteit, meer speciaal van individuele levensstijl, homo-emancipatie en vrouwengelijkheid.

Maatschappelijke overeenstemming is er niet meer, al moet ook Duyvendak erkennen dat zelfs Wilders hecht aan dezelfde ‘moderne’ waarden als hij. Duyvendak verwijt nieuwrechts dat het heimwee koestert naar het roomblanke, eenvormige Nederland van weleer. Het klinkt misschien wrang, maar mijn indruk is dat het Nederland van de ‘progressieve consensus’ precies hetzelfde land-van-ooit is als dat van Wilders.

Met zijn allen vooruitstrevend en gidsland zijn, dat lukt immers alleen maar in een tamelijk rimpelloze vijver. Daar zijn niet te veel spelbrekers, in de vorm van hetzij boerka-dragende moslima’s, hetzij woordvoerders van dwarse diversiteit als Ayaan Hirsi Ali of Afshin Ellian. Anders gezegd: immigratie leidt hoe dan ook tot polarisatie – of meer verhitting in de politiek.

Die Nederlandse consensus komt met name in de knel door toedoen van wat tegenwoordig de ‘moderne burgerij’ wordt genoemd. Daarover gaat het onder meer in Benauwd in het midden, de nieuwe aflevering van CDA-Verkenningen. Dit periodiek van het wetenschappelijk bureau van het CDA heeft de laatste jaren een solide reputatie opgebouwd van serieus, degelijk en niet bang – ook niet voor het CDA. De vorige hoofdredacteur, Thijs Jansen, moest het veld ruimen omdat hij the powers that be tegen de haren instreek. Zodoende werd dit nummer, met opvolger Marcel ten Hooven (voorheen Trouw, daarna Vrij Nederland) ook een lakmoesproef voor het vrije denken bij de Christendemocraten. Het resultaat is geslaagd, gezien het percentage CDA-onwelkome berichten.

~

Martijn Lampert van onderzoeksbureau Motivaction schreef een tamelijk alarmistisch stuk over de nieuwe middenklasse – ‘ontevreden in het hart van de samenleving’. Die twee kenmerken – ze hebben de pest in, en ze zijn met 2,8 miljoen – maken ‘de moderne burgerij’ zo zorgwekkend. Ze hebben alle eigenschappen die progressief Nederland tegenstaan; onaardig zou je kunnen spreken van de getatoeëerde klasse.

Ze lezen gratis kranten – vroeger heette dat ‘de verkeerde krant’ maar die lezen ze ook niet omdat je daarvoor moet betalen. Ze kijken naar SBS6. Ze zijn maatschappelijk niet geëngageerd – ‘afzijdige burgers’. ‘Matiging en zelfbeheersing’ zijn ‘geen vanzelfsprekende deugden’. Ze voelen zich bedreigd door globalisering en migratie. En ze zijn klaar voor revolte.

Wat moeten we aan met deze groep? Dat lijkt mij een nogal urgente vraag, vooral omdat hun getal zo groot is en hun onvrede zo manifest. En dan ontbreekt het van het CDA tot GroenLinks smartelijk aan antwoord. Dat is ook consensus, zou je vilein kunnen zeggen. Minister Hirsch Ballin waarschuwt in CDA-verkenningen voor de laatste maal voor ‘valse tegenstellingen’ tussen autochtoon en allochtoon. En Jan Willem Duyvendak komt in bovengenoemd artikel aanzetten met de F(ascisme)-schaal van Adorno waarop deze groep hoog scoort. We hebben het dus over een soort proto-fascisten die vooral afkeuring verdienen.

Die progressieve consensus blijkt bij nader inzien een fictie te zijn geweest, want deze ‘autoriteitsgevoelige’ groep heeft daarin van meet af aan niet mee kunnen komen. Ze zijn door de gevestigden partijen, van VVD tot en met GroenLinks, lange tijd domweg genegeerd in hun noden, opvattingen en strevingen.

Wat wel veranderde is dat de moderne burgerij tegenwoordig luidruchtig van zich laat horen. Van Stand.nl tot de ‘reaguurders’ van GeenStijl kan er geen misverstand bestaan over het ongenoegen. Dan zijn er Verdonk en Wilders, en de grote onderzoeksbureaus (Motivaction, TNS/Nipo, Maurice de Hond) die het allemaal eens zijn dat de opstand smeult.

Waar het om gaat is de beoordeling van de onvrede die onder het populisme schuil gaat. En vruchtbaarder dan impliciete of uitgesproken afwijzing lijkt mij de benadering van de betreurde Hendrik Jan Schoo. Die omschreef in het onlangs postuum verschenen Republiek van vrije burgers het populisme ‘niet per se als abjecte oprisping van een misleid, tot het kwade geneigd en van bovenaf te beheersen electoraat, maar passender (als) een nuttige correctie op democratisch falen’. Dat lijkt mij nog altijd een actuele observatie.

Omgang met een boze middenklasse vergt meer dan gemakzuchtig honen van Rita Verdonk. Zorgwekkend is ook de totale radiostilte bij het CDA als gevolg van interne verdeeldheid, zoals blijkt uit de bijdrage in Benauwd in het midden van politicoloog Wouter van der Brug. Wat wel? Femke Halsema doet in het nawoord van De grote kloof een manhaftige poging om de boel bij elkaar te houden. De mensen moeten een stem hebben, vindt zij. Dat heet tegenwoordig modieus Voice, maar is in wezen hetzelfde als hetgeen Schoo bepleitte.

En er moet van Halsema een nieuwe pacificatie komen, met verwijzing naar die eerdere Pacificatie van 1917. De boel bij elkaar houden is natuurlijk altijd goed, maar hoe zie ik nog niet. Die vorige Pacificatie leidde niet alleen tot gelijke bekostiging van openbaar en bijzonder onderwijs. Maar ook tot de radicale scheiding van de verschillende zuilen. En Wilders in een grote coalitie à la de verzuiling – daar lijkt me heel wat fantasie voor nodig, al wordt er hier en daar wel over gefluisterd.

~

Een ander volk dan maar? Of toch liever een andere elite? Genoemde Jan Willem Duyvendak publiceerde met twee geestverwanten nog een pamflet, Het bange Nederland. Waar in De grote kloof Duyvendaks beschuldigende vinger ging naar het autoriteitsgevoelige volk, wordt nu de oren gewassen van de Scheffers, de Spruyten, de Maxime Verhagens, alsmede de Marijnissens, de Bolkesteins, en zelfs Frits van Oostrom met zijn canon, ja wiens oren houden het eigenlijk droog? In het xenofobe Nederland gaan de luiken dicht, zo luidt de samenvatting van dit boze boek. Eerst deugt het volk niet, daarna ligt het allemaal aan de elite – hoeveel geschikte Nederlanders blijven er eigenlijk over voor ‘de open samenleving’ die Duvyendak bepleit?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden