Een alternatief voor de Bijbel

Beeld Getty Images/ moodboard RF

Vlak na de moord op Theo van Gogh op 2 november 2004 maakte de atheïstische omroep Human een serie filmpjes getiteld Van God Los. Een aantal mensen, onder wie Hafid Bouazza, Aaf Brandt Corstius, Hans Teeuwen, de ouders van Theo en ik waren uitgenodigd voor een boodschap van twee minuten. Ik aarzelde niet: als atheïst wilde ik vanuit mijn tenen het vrije woord verdedigen. In wat voor absurde wereld waren we beland dat een filmmaker in naam van de islam was vermoord?

De opnamen vonden plaats in een kelder. De achtergrond werd gevormd door een psychedelisch uitziend schilderij met als titel Big Bang. Met een diepe basstem vuurde producent Gijs van de Westelaken de vragen op ons af. Onder meer: 'Welk boek moeten alle mensen lezen in plaats van de Bijbel?' en 'Wat zou je zeggen als je dood bent en je komt bij de hemelpoort en daar blijkt Petrus toch te bestaan?'

Op die laatste vraag antwoordde ik prompt: 'Krijg ik ook 72 maagden?'

Ik probeerde niet grappig te zijn. Achteraf realiseerde ik me dat mijn antwoord mede voortkwam uit de vorm, die sprekend leek op die van een Al Qaida-videoboodschap. De Britse filosoof John Gray wees er ooit fijntjes op dat ook atheïsten kunnen doorschieten en evangeliserende trekken aannemen. Hij heeft een punt: het enige wat nog ontbrak aan het filmpje was een kalasjnikov in mijn handen en het alternatief voor de Bijbel (Darwin!).

Als we het nu opnieuw zouden doen, dan zou ik kiezen voor het recente boek van de Amerikaanse neurowetenschapper Sam Harris. Harris wordt samen met de cognitiewetenschapper Daniel Dennett, de criticus Christopher Hitchens en evolutiebioloog Richard Dawkins tot de 'nieuwe atheïsten' gerekend. De nieuwe atheïsten zijn fel gekant tegen religie en beschouwen het als een gevaar voor de wereld. In zijn eerste boek, The End of Faith - Religion, Terror and The Future of Reason (2006), noemt Harris geloof 'de moeder van de haat'. Geloof legitimeert geweld - Harris citeert passages uit de Koran en de Bijbel - en veroorzaakt het.

Des te verrassender is zijn nieuwste boek. Waking Up is een eloquent pleidooi voor spiritualiteit. Hij weet dat hij hiermee een aantal van zijn trouwe fans tegen zich in het harnas jaagt. Die hebben de neiging mensen die het woord spiritualiteit in de mond nemen meewarig te bezien als slachtoffers van een beginnende mentale aftakeling. Dat is onterecht, stelt Harris, die een brug wil slaan tussen spiritualiteit, (neuro)wetenschap en atheïsme. Om spirituele waarden als zelftranscendentie, compassie en liefde te ervaren heb je geen religie nodig. Spiritualiteit is ook te waardevol om over te laten aan zwevende new-agers die dwepen met de eenwording met het universum. En spiritualiteit snijdt hout als je de laatste bevindingen uit de filosofie en de neurologie serieus neemt.

Harris begint zijn boek met de zoektocht van het individu naar geluk. De valkuil is geluk te beschouwen als het herhalen van plezierige activiteiten en het vermijden van pijn. Daarmee maak je je geluk afhankelijk van je favoriete eten, een relatie of de nieuwe jurk die je zo graag wilt. Je wereld bestaat uit het voortdurend willen van iets in een poging om je gelukshonger te stillen.

Harris gelooft dat duurzaam geluk schuilgaat in spirituele oefening. Het trainen van het bewustzijn is de beste basis voor een mentaal gezonde, gelukkige staat van zijn. Een kwalitatief sterk bewustzijn bereik je door meditatie. Door meditatie leer je je gedachten en emoties te observeren en ervaar je dat die verschijnen en weer verdwijnen. Daaruit volgt de ervaring dat het stabiele 'ik' een illusie is en het bewustzijn intrinsiek zelfloos - iets dat experimenten uit de neurowetenschap en filosofisch onderzoek naar het zelf onderschrijven. Dit besef maakt dat het ik niet langer hecht of zich identificeert met valse ideologieën. Het 'zelfloze' zelf stimuleert juist compassie en onpersoonlijke liefde voor anderen dan alleen je familie of vrienden - intrinsiek ethisch. Wakker worden betekent zoveel als in het hier en nu leven, met het volle bewustzijn van het zelfloze, illusoire ik.

Is Harris niet gewoon een boeddhist (en daarmee gelovig)? Harris geeft onmiddellijk toe dat hij put uit de technieken van het Oosten, maar beschouwt deze niet als religieus. Het boeddhisme doet niet aan wonderen of irrationaliteit, anders dan het christendom, maar is gebaseerd op empirische ervaring. Bovendien, de waarheid over bewustzijn en ademhalingstechnieken is niet intrinsiek 'oosters' of 'westers', maar wetenschappelijk gegrond.

In een vermakelijk hoofdstuk over drugs gaat Harris in op andere manieren dan meditatie om het bewustzijn te verruimen. Harris beveelt lsd en mdma niet per se aan, maar het overtuigde hem als hersenwetenschapper van de ongelooflijke veranderingen die het bewustzijn kan ondergaan.

Harris' nieuwe werk is prettig positief van toon en opent een atheïstische weg voor spiritualiteit. In Nederland ben je al gauw opgezadeld met de term 'ietsist' als je iets aan spiritualiteit doet, een vage term met een negatieve bijklank die suggereert dat je je tussen geloof en wetenschap bevindt. De Amerikaanse term SBNR (spiritual but not religious) is adequater. Van God los, maar wél spiritueel.

Het zou een mooi streven zijn om behalve lichamelijke opvoeding ook mentale gezondheid tot een speerpunt te maken van educatie, en meditatie in het onderwijs een plaats te geven. De sterke identificatie met geloof, natie of land leidt wereldwijd en zichtbaarder dan ooit tot gevaarlijke identiteitspolitiek die geweld legitimeert.

Overigens werden de atheïstische videoboodschappen van Human destijds ver na middernacht uitgezonden. Een beetje tot mijn opluchting, want radicale moslims in Nederland kijken ook televisie en humor is meestal niet hun sterkste eigenschap. De kosmische psychedelische explosie op het schilderij dat de Big Bang moest voorstellen, wordt met Harris in handen méér dan een militant tegen-atheïsme: een aanmoediging om klaarwakker rond te reizen in de spirituele dimensie van ons bewustzijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden