Eelco Smits is geen glossy ster, maar wel een ongelooflijk goede acteur. Een portret in vijf onvergetelijke toneelrollen.

Hij schittert nu in Vergeef ons bij Toneel groep Amsterdam.

Hij is geen luidruchtige ster, maar wel een verbluffend goede acteur. Een portret van Eelco Smits die nu schittert in Vergeef ons van Toneelgroep Amsterdam in vijf onvergetelijke rollen.

Eelco Smits

Wat het meest opvalt als je tegenover hem zit: die grote, doordringende grijsblauwe ogen in dat bleke, magere gezicht. En die harde, smakelijke lach als er iets te lachen valt.

Eelco Smits (41) is topacteur bij Toneelgroep Amsterdam, al ruim dertien jaar, altijd op hoog niveau, soms in schitterende voorstellingen, soms ook in mislukkingen. Hij is geen acteur die bij het grote publiek bekend is van film en tv. Bij Eelco Smits denk je ook niet aan een woest acteursleven met allerlei affaires, of dronken zwerftochten langs de artiestencafés. Maar wel: een uniek talent. Hij heeft iets kwikzilverachtigs, iets fragiels, en in combinatie met zijn donkere stem maakt dat hem apart. Hij is een typische tekstacteur ook, die jongleert met woorden, die muziek maakt van Shakespeare, Proust en nu te zien is in Vergeef ons naar de roman van A.M. Homes.

Vooral in die voorstelling, waarmee hij op dit moment op tournee is, komen de talenten van Smits op verbluffende manier samen. Hij speelt een man zonder eigenschappen die door de omstandigheden gedwongen verandert van onopvallend en onaangedaan in zorgzaam en teder. En hij doet dat tweeënhalf uur bijna swingend, hij speelt dat hele, soms vervreemdende soapachtige verhaal aan elkaar en voorziet het van een diepere betekenis. Het kan bijna niet anders of hij wordt vanwege zijn grootse prestatie genomineerd voor een Louis d’Or, de toneelprijs voor de beste mannelijke hoofdrol van het seizoen. Tijd dus voor een portret van Eelco Smits, aan de hand van vijf van zijn meest memorabele rollen.

1 De jonge Marcel Proust in Op zoek naar de verloren tijd – naar de romancyclus van Marcel Proust. Ro Theater, regie Guy Cassiers, 2003.

‘Mijn eerste echte grote rol na de toneelschool Maastricht. Ik had de boeken van Proust helemaal niet gelezen, dus voor mijn idee liep ik de hele tijd achter de feiten aan. Maar dat paste ook wel een beetje bij dat personage, want de jonge Marcel Proust was een onbeschreven blad, een jongen die met open blik de wereld in keek. Zo was ik in die tijd zelf ook, dat had regisseur Guy Cassiers goed gezien. Ik zat in alle vier de afleveringen van deze cyclus en we reisden ermee naar Wenen, Parijs en Berlijn. Heel enerverend voor een jonge acteur.’

2 Prior in Angels in America van Tony Kushner door Toneelgroep Amsterdam, regie van Ivo van Hove, 2008.

‘Toen ik nog in Rotterdam zat, was ik al eens benaderd door Ivo van Hove om naar Toneelgroep Amsterdam te komen, maar ik had het naar mijn zin bij het Ro Theater en bleef trouw aan het gezelschap. Op een later moment heb ik aan Ivo gevraagd of ik alsnog welkom was, en dat was ik. Die rol van Prior in Angels in America is me erg dierbaar. In heb het aidstijdperk zelf niet meegemaakt, maar die voorstelling ging over veel meer: over liefde en verraad, over wat voor verschrikkelijke dingen mensen elkaar kunnen aandoen. Alle personages raken in een crisis, of ze nu doodziek worden of worden verlaten. Ivo heeft dat meedogenloos hard geregisseerd. Die Amerikaanse miniserie van Angels is daarbij vergeleken een glossy.’

Eelco Smits, toneelgroep Amsterdam Door Maarten van der Kamp

3 Henry VI in Kings of War naar William Shakespeare door Toneelgroep Amsterdam, regie Ivo van Hove, 2015.

‘Henry VI is een koning die eigenlijk geen koning wil zijn, maar liever de schapen hoedt. Zo iemand die wil ontsnappen aan zijn verantwoordelijkheid. Daar herken ik me in: ik vind acteren prachtig, maar het is niet zo dat ik zonder dat alles zou sterven. Ik heb zeker ambitie, en ik buig diep als er na afloop geapplaudisseerd wordt, maar ik heb geen grote hang naar aandacht. Acteurs die dat wel hebben en bij wijze van spreken dronken op een tafel gaan staan om een gedicht voor te dragen – ik vind het buitengewoon romantisch, maar dat zit niet in me.’

Kings of War is Van Hove op z’n best. Is hij belangrijk voor jou?

‘Hij werkt zo efficiënt, iedereen kan daarop leunen. Hij regisseert iedere acteur een beetje anders en weet heel goed wie hij voor wat vraagt. In het repetitielokaal is hij discreet, warm ook. De lat ligt hoog en als acteur ben je bereid ver voor hem te gaan. Zelfs enorm grote producties als Kings of War worden gemaakt vanuit rust, er is nooit crisis, en dat zeg ik niet om te slijmen.’

Is hij veranderd nu hij internationaal zo is doorgebroken?

‘Nee, ik vind het juist mooi iemand zo te zien genieten. Het succes gaat niet met hem aan de haal en het komt ook niet te vroeg. Nu hij ouder is kan hij oogsten wat hij al die jaren heeft gezaaid. Toneelgroep Amsterdam zal altijd zijn basis blijven, hier kan hij megaproducties maken als The Fountainhead en Romeinse Tragedies. Dat kan op Broadway niet.’

4 Willem in Song From Far Away van Simon Stephens door Toneelgroep Amsterdam, regie Ivo van Hove, 2015.

‘Dat was mijn eerste solovoorstelling en meteen een heftige monoloog over een man die op Wall Street werkt, een telefoontje krijgt dat in Nederland zijn broer is overleden en op weg daarheen een aantal brieven schrijft over zijn leven. Hij is als een spook in zijn eigen leven verdwaald, eenzaam en bang voor intimiteit, en daar komt hij langzaam achter. Ik vond het bijzonder dat ik dit heb mogen maken.’

Voel je je verwant met die man?

‘Dit stuk is voor mij geschreven maar het gaat niet óver mij. Ik snap wel wat het betekent eenzaam te zijn en intimiteit eng te vinden. Ik woon alleen, heb af en toe scharrels. Missen doe ik een vaste relatie niet, maar als ik vroeg moet opstaan om naar Schiphol te gaan, zou het leuk zijn als mijn vriend koffie voor me zet terwijl ik onder de douche sta. Haha, wat een getut eigenlijk.’

Je bent intussen vader geworden van een zoon. Is je leven daardoor veranderd?

‘Ik ben zijn biologische vader en hij woont bij zijn twee moeders in de Betuwe. Toen zij mij dat vier jaar geleden vroegen, wist ik vrijwel meteen dat ik spijt zou krijgen als ik het niet zou doen. Ik speel verder geen rol in zijn opvoeding. Ik zie hem ongeveer een keer per maand en dan is hij altijd blij me te zien. Jazeker, mijn leven is daardoor veranderd, rijker geworden. Er is ineens iemand die nooit meer weggaat. Soms kom je dingen in je leven tegen die belangrijker zijn dan theater. Naarmate ik ouder word, vind ik theater sowieso minder belangrijk. Tegelijkertijd worden de rollen groter en de verantwoordelijkheid ook, dus om op een niveau te blijven dat het voldoening geeft, moet ik het vak alle aandacht geven. Maar ik zou net zo goed twee jaar op IJsland kunnen wonen om daar les te geven op de toneelschool. Ik ben geen acteur die denkt: O god, over twee jaar móét ik Woyzeck spelen, anders word ik gek!’

5 Harry in Vergeef ons van A.M. Homes door Toneelhuis en Toneelgroep Amsterdam, regie Guy Cassiers (2018).

‘Harry is een wat stugge, eenzelvige man die door de omstandigheden wordt gedwongen intieme relaties aan te gaan, en zich gaandeweg het verhaal realiseert dat het leven niet alleen om hem draait. Toen we aan Vergeef ons begonnen, had ik eerlijk gezegd geen idee waar we mee bezig waren. Bovendien was het technisch knap ingewikkeld, het is een mengvorm van popconcert en hoorspel, met microfoons en geluidseffecten. Als je Hamlet speelt, ga je je daar een jaar van tevoren op voorbereiden, in dit geval ben ik er gewoon ingesprongen. Maar ik krijg mooie reacties op die rol, mensen vinden mij ineens grappig. Waarschijnlijk omdat ik vaak sombere, eenzame mannen speel.’

Je komt nogal bedachtzaam over, rustig en relaxt. Moet je als acteur geen woest leven leiden om al die ingewikkelde personages met stuiterende emoties te kunnen spelen?

‘Nee, dat vind ik niet. Ik hoef niet naar de zelfkant te gaan om iemand uit de zelfkant te kunnen spelen. Toen ik jong was ben ik vaak genoeg heftig uit geweest, naar feesten en homoparty’s, maar dat doe ik niet meer. Ik heb geen tijd meer voor drugs.’

Nu ga je elk jaar naar IJsland, heb ik begrepen.

‘Ja, ik vind dat een prettig land – die natuur, de mensen ook. Dan huur ik een auto en ga in mijn eentje rijden. Saai hè.’

--------

Vergeef ons van Toneelhuis Antwerpen en Toneelgroep Amsterdam. 28/4 in Stadsschouwburg Utrecht; t/m 9/6.

---------------

Romeinse Tragedie

Eelco Smits is van 15 t/m 21 juni te zien in Koninklijk Theater Carré in de marathonvoorstelling Romeinse Tragedies. Met deze serie voorstellingen, die worden gespeeld in het kader van het Holland Festival, komt een einde aan deze langlopende productie die Toneelgroep Amsterdam in regie van Ivo van Hove gedurende een aantal jaren over de hele wereld heeft gespeeld en die internationaal veel lof oogstte. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.