Edward Albee (1928-2016), chroniqueur van de gevangenis die familie heet

Waarschijnlijk zal hij op den duur enkel en alleen worden herinnerd vanwege dat ene toneelstuk Who's afraid of Virginia Woolf? uit 1962. Maar de Amerikaanse toneelschrijver Edward Albee, die vrijdag op 88-jarige leeftijd overleed, is een leven lang de chroniqueur van de moderne tijd geweest en vooral van wat ons allen bindt, namelijk onderdeel zijn van een gezin, een familie, een huwelijk. Ook in stukken als A delicate balance (1966), Everything for the garden (1967), Seascape (1974)  en The Goat, or who is Sylvia? schrijft Albee in dramavorm ongenadig over de gevangenis die familie- en liefdesrelaties soms zijn.

De verfilming van Who's afraid of Virginia Woolf? (met Richard Burton en Elizabeth Taylor) won vijf Oscars. Beeld screenshot

Albee debuteerde in 1958 met The Zoo Story, waarin twee mannen op een bankje in het park bijna Beckett-achtig over het leven filosoferen. Vier jaar later beschreef hij in Who's afraid of Virginia Woolf? de oorlog tussen het echtpaar Martha en George in alle hevigheid en zodanig onomwonden dat zijn latere werk altijd een beetje in de schaduw van dat ene stuk is blijven staan.

Ank van der Moer en Han Bentz van den Berg waren in 1964 de eerste Nederlandse Martha en George. Die voorstelling van De Nederlandse Comedie werd een sensatie in het tot dan toe wat keurige Nederlandse toneel. De schuttingtaal, het gevloek, de snoeiharde, soms ook fysieke confrontaties tussen beide protagonisten zorgden voor een schok bij het publiek. De voorstelling bleef drie seizoenen op het repertoire.

Het stuk is in Nederland daarna vaak opgevoerd en nog steeds mateloos populair. Grote vertolkers waren onder anderen Annet Nieuwenhuijzen & Eric Schneider, Kitty Janssen & André van den Heuvel, Will van Kralingen & Edwin de Vries, Linda van Dyck & Victor Löw en recentelijk Jacob Derwig & Maria Kraakman. Toneelgroep Dood Paard speelde in 2013 een even harde als hilarische versie met Manja Topper en Kuno Bakker. Later dit seizoen wordt het stuk opnieuw gespeeld, dit keer met Carine Crutzen en Warre Borgmans, in regie van Johan Doesburg. Op dit moment bezit theaterbureau Hummelinck Stuurman voor Nederland de rechten op Wie is er bang voor Virginia Woof?.

Edward Albee Beeld AFP

Rituele veldslag

Het stuk begint om twee uur in de nacht en eindigt drie uur later als het ochtend wordt. De drank is dan op, de glazen zijn kapot, de gasten gaan uitgeput naar huis en George en Martha hebben tot bloedens toe hun rituele veldslag gevoerd.

George: 'Jij kan wel de hele avond mij zitten vernederen, mij kapotmaken... De hele godganse avond. Dat kan allemaal, dat mag... Terwijl de drank zowat uit je oren loopt.'

Martha: 'Je kan het wel hebben!'

George: 'Ik kan het niet hebben!'

Martha: 'Je kan het wel hebben! Daarvoor ben je toch met me getrouwd!'

Linda van Dyck en Viktor Löw in Who is afraid... Beeld anp

Als het goed is, wordt bij iedere nieuwe opvoering van Virginia Woolf een nieuwe laag aangeboord, als een rijke diamant die zijn geheimen stukje bij beetje prijsgeeft. Daarom is het stuk zo belangrijk voor de moderne toneelliteratuur. Bij Dirk Tanghe (Theater Malpertuis, 1994) was vooral het verglijden van de tijd en het voorbijgaan van de jeugd de motor tot een nietsontziende en adembenemende oorlog tussen Martha en George. In de tegendraadse versie van Sam Bogaerts uit 1986 met Viviane de Muynck en Kees Hulst werden gaandeweg de voorstelling alle meubels weggesleept en werden aan het eind smartlappen gezongen. Soms dient het stuk alleen maar als vehikel voor twee acteurs die eens een lekker potje acteren willen laten zien, zonder dat daaraan een visie ten grondslag ligt. Alleen dan bestaat het gevaar dat Virginia Woolf een relikwie wordt uit een voorbij verleden.

Kenmerkend voor alle toneelstukken van Albee is dat bijna al zijn personages lijden aan zelfbedrog en zich bedienen van leugens om de waarheid te maskeren. George en Martha fantaseren een zoon om hun huwelijk inhoud te geven, en hun levensdrift aan te wakkeren. Maar ze hebben ook de moed die zoon tenslotte dood te verklaren om het vervolgens zonder leugens met elkaar te redden. Ook voert Albee vaak buitenstaanders op om de boel los te wrikken - in Virgina Woolf is dat het jonge stel Nick en Honey, in The goat, or who is Sylvia? wordt de man mateloos verliefd op een geit - als licht absurdistische metafoor voor een ongrijpbare, buitenhuwelijkse affaire.

European playwright

'Maybe I'm an European playwright', heeft Albee zelf ooit gezegd. In Europa werden zijn stukken inderdaad vaker opgevoerd dan in Amerika, soms gingen ze zelfs eerder hier in première dan in zijn eigen land. Veel Europese schrijvers, onder wie Harold Pinter en Lars Norén, zijn dan ook schatplichtig aan Albee. In zijn carrière ontving Albee veel onderscheidingen, waaronder drie keer de Pulitzer-prijs voor Beste Toneelstuk en drie Tony Awards. De verfilming van Who's afraid of Virginia Woolf? (met Richard Burton en Elizabeth Taylor) won vijf Oscars.

Edward Albee is vrijdag in zijn huis op Long Island bij New York overleden. Ook had hij een huis in Tribeca, waar hij zich omringde met moderne schilderkunst en Afrikaanse sculpturen; hij leefde 35 jaar samen met zijn partner Johathan Thomas, die beeldhouwer was en in 2005 overleed. Toen Edward Albee in 1989 zijn eigen Virginia Woolf regisseerde in het Doolittle Theatre in Hollywood, bijna dertig jaar nadat hij het schreef, merkte hij op dat hij het gevoel had zijn stuk steeds beter te leren kennen. 'Ik denk dat ik onderhand weet hoe het in elkaar zit, ik ken inmiddels de valkuilen.' Het zal nog vaak gespeeld worden, inclusief de valkuilen.

Reacties uit de Nederlandse theaterwereld

Acteur Jacob Derwig, won in 2014 de Louis d'Or voor zijn vertolking van George in Who's afraid of Virginia Woolf, waarover de jury zei dat hij 'de rol zelfs herdefinieert. Hij is vilein, bot, charmant, geestig en door en door geloofwaardig': 'Albee's dood is treurig nieuws in een jaar waarin toch al veel grootheden afscheid nemen. Wat hij kon, kunnen niet veel mensen: een toneelstuk schrijven met een soort oerkracht. Het is fantastisch materiaal om te spelen, een explosief stuk dat zo ver gaat. George en Martha maken elkaar af maar doen dit vanuit een diep verlangen om niet alleen te willen zijn. Wij kennen het stuk als een oorlog, maar we hebben er toch een sprankje hoop in ontdekt. Dat is zo knap geschreven. De karakters zijn iconen van de echtelijke ruzie, maar het stuk eindigt hoopvol.'

Actrice Carine Crutzen, speelt dit seizoen Martha in Who's afraid of Virginia Woolf van Hummelinck Stuurman, naast Warre Bormans als George: "Door zijn overlijden sta je extra stil bij hoeveel moois hij heeft geleverd, voor publiek en acteurs. Hij laat op fenomenale manier menselijk gedrag zien, en vertaalt dat naar magistrale situaties. In een hoger milieu, ja, dat kent hij, Albee is geen arbeidersschrijver. Maar hij oordeelt niet, hij is geen moralist. Hij laat de naarste, rauwste en kaalste kanten van mensen zien, maar ook de liefste. Er wordt vaak gedacht dat Martha en George elkaar haten. Ze houden zielsveel van elkaar, alleen weten ze niet meer hoe ze dat moeten laten zien. Martha probeert dat met al haar wapens los te wrikken. Ik ben gaan acteren om wat ik zag gebeuren in de oerversie, tussen Elizabeth Taylor en Richard Burton. Martha is dus niet zo maar een rol. Maar ik ben daar niet bang voor. Het is net als met Beatrix, die ik ook heb gespeeld. Iedereen denkt haar te kennen, maar ik moet mijn versie laten zien."

Arjen Stuurman (van theaterproducent Hummelinck Stuurman), regelt iedere vijf jaar de rechten voor een nieuwe Nederlandstalige opvoering van Who's afraid of Virginia Woolf: "Jammer dat zo'n monument overlijdt. Maar ik zie ook een lichtpuntje. Albee was weerbarstig in het beschermen van zijn werk. Om iedere keer weer de rechten te krijgen van Who's afraid of Virginia Woolf moesten we foto's opsturen van de acteurs, de mannen moesten een bepaalde lengte hebben. Nu komt er hopelijk meer ruimte voor interpretaties. Heeft dat kind dat er niet is, misschien iets met homoseksualiteit te maken, van George? Dit stuk is zo rijk aan taal, thema's en opbouw en biedt zo veel mogelijkheden voor acteurs. Ik ben er verliefd op. Je weet de uitkomst van de wedstrijd maar nooit hoe die wordt gespeeld."

Door: Annette Embrechts

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden